CENTER FOR IRANIAN STUDIES - کانون پژوهشهای ايران شناختی

يادداشت ويراستار

posted by Jalil Doostkhah @ 6:44 PM

باغ ِ ايراني

در گذشته، از زرّين كلك نگاره ها و طرحهايي بسيار هنرمندانه و دلپذيري ديده بودم؛ امّا تا نوروز ِ امسال، شعري از وي نخوانده بودم. شعر ِ بازگشت به خانه، افزون بر همه ي دلالت هاي پديدار در لايه ي بيروني اش، در ژرفاي ِ ساختارش، رنگين كمان ِ بهارانه اي از نگاره ها را در خيالْ نقش هاي خود پديد آورده است كه مي توان آن را برآيندي از نگرش ِ نگارگرانه ي ِ سراينده شمرد و پل ِ پيوند ِ دو هنر شعر و نگارگري را آشكارا در آن به تماشا نشست. به راستي در اين شعر ِ دل انگيز، سراينده نه با قلم نگارگري؛ بلكه با قلم ِ نگارنده ي ِ واژه ها، چه نمايش ِ چشم نوازي از پويايي ي ِ در و ديوار و گُل و فرش و درخت و گربه، در ساختار هماهنگ ِ خانه و پيوند ِ زنده ي خانه و خانه خدا به خواننده پيشكش كرده است!
امروز نيز دوست شاعر ديگرم مجيد نفيسي، دو شعر خود را كه همين پريروز جمعه در شهروند چاپ تورنتو نشريافته، براي بازْنشر در اين تارنما فرستاده است كه با سپاس از او، نشاني شان را در پي مي آورم تا دوستداران ادب ِ پيشرو ِ امروز و به ويژه خواستاران آشنايي با دستاوردهاي ِ ادب ِ مهاجرت ِ ايرانيان، بتوانند متن ِ آنها را در صفحه ي ِ شهروند بخوانند. درباره ي ِ اين دو شعر ِ مجيد و ويژگي هاي ِ چشم گير و والاي ِ آنها مي توان به گستردگي سخن گفت و ارزيابي ي سزاواري از آنها كرد كه اكنون از اين كار درمي گذرم و آن را به فرصتي ديگر، وامي گذارم.

دهم ارديبهشت 1385
سي ام آوريل 2006

I

بازگشت به خانه


شعري از:

هفده ِ فروردين

از سفر مي آيم
چمدانم در دست
با كليدم، در ِ تنهايي را
مي كنم باز و …
مي آيم تو


ناگهان،
من هستم و باغ!
سر ِ هر بوته ي ِ ياس
برمي گردد طرفم
دست ِ هر شاخه ي ِ سبز
گيرَدَم در آغوش


غنچه فوّاره زده توي ِ هوا
گل ِ ماتيك
به لب هاي چمن،
روي ِ گلهاي بنفشه به من است
همه شان مي خندند:
"تو چه مي داني ما پشت ِ سَرَت
چه نگفتيم با هم؟ …"


گربه ي ِ گلْ باقالي
با نگاه ِ زردش
روي ِ مهتابي، خواب
با سه تا توله ي ِ ناز
در دَور و بَرَش


-- "آه باز هم زائيدي
شيطان ِ بلا؟"


پلّه
يلّه
پلّه، آمد به جلو
قفل ِ در راحت مي چرخد در جا
در مرا مي بلعد تو


هيس، آهسته!
نقش ِ اِسليمي ي ِ قالي ها
مبادا خواب اند!


صندلي بيدارست
مي گشايد آغوش
تا بگيرد بغلم
مي نشينم به بَرَش


روز ِ رفتن،
تن ِ لخت و كَرَخ ِ خرمالو را
داده بودم به پس ِ حافظه ام


روز ِ رفتن،
ساق ِ سرمازده ي ِ زنبق را
در تَه ِ مردمكم
برده بودم با خود


روز ِ رفتن
گفته بودم به لب ِ پنجره ام
نرم تر باشي
زير ِ پاي ِ سبك ِ كفترها


روز ِ رفتن
من نسيم ِ خنك ِ اسفندي را
روي ِ لب هام پذيرايي كردم


بوسه ام را اينك
مي دهد بازپَسَم فروردين.

II

صد و هشتاد پلّه

و

نامه اي به همسر ِ يك سرباز

دو شعر از:

مجيد نفيسي

شعرها را در نشاني ي زير بيابيد و بخوانيد:

http://www.shahrvand.com/FA/Default.asp?IS=1071&Content=NW&CD=PM&NID=105#BN1071

posted by Jalil Doostkhah @ 3:34 AM

استاد شهبازي در تخت جمشيد

پژوهنده ي والا پايگاه فرهنگ كهن ايران، بويژه تاريخ روزگار هخامنشيان يادكردم و گزارش كوتاهي از كارنامه ي سرشار ِ استاد را آوردم.

امروز با دريغ آگاهي يافتم كه حال استاد رو به وخامت رفته است. خبرگزاري ي ميراث فرهنگي، گزارشي را در اين زمينه نشرداده است كه نشاني ي ِ آن را با سپاس از فرستنده (دكتر پارسي ي ِ ارجمند) براي آگاهي ي ِ خوانندگان گرامي ي اين صفحه، در پي ِ اين يادداشت مي آورم.

بازهم از ژرفاي دل، آرزومند ِ بهبود ِ حال ِ استاد شهبازي هستم. هرچند كه كارنامه ي سرشار ِ پژوهشي ي استاد و دهها كتاب و گفتار به زبانهاي فارسي، انگليسي و آلماني، به ويژه درآمدهاي نوشته ي او در دانشنامه ي ايران (انسيكوپديا ايرانيكا) حضور ارجمند او

را در تاريخ ِ فرهنگ ِ روزگار ما پايدار و ماندگار كرده است، از همين راه ِ دور با دسته گلي كوچك به بيمارپُرسي مي روم و اميدوارم كه بتواند تازش ِ اهريمني ي بيماري را دوربراند و وجود ِ برومندش دير بماند و دستاوردهاي بيشتري پيشكش دوستداران

فرهنگ ايراني كند. ايدون باد! ايدون تر باد!

چهارشنبه ششم ارديبهشت ماه 1385


http://www.chn.ir/News/?section=2&id=30855

posted by Jalil Doostkhah @ 6:35 PM

چاپ دوم، آگه، تهران -1383

قُقْنوس، تهران - 1381

قُقْنوس، تهران - 1383

دفتر پژوهشهاي فرهنگي، تهران -1384

دفتر پژوهشهاي فرهنگي، تهران -1384

آگه، تهران - 1384

posted by Jalil Doostkhah @ 9:25 PM

از جمله گفتارهاي خواندني ي اين دفتر، آيا يكم بهمن زادْروز فردوسي است؟ نوشته ي پژوهنده ي تيزبين و نكته سنج، سجّاد آيدنلو در

آيا يكم بهمن زاد روز فردوسى است؟

سجّاد آيدنلو

زادروز فردوسى، همراه با نقد يك مقاله از: رضا مرادى غياث‏آبادى،

تهران: مولّف، 1384. 32 ص.

در منابع كهن (تذكره‏ها و كتابهاى تاريخى) برخلاف سال وفات فردوسى، هيچ اشاره‏اى به تاريخ تولّد او نيست. ظاهراً اين موضوع نخستين بار از سوى محقّقانى مانند ژول مول و نولدكه به طور جدّى مورد بررسى قرار گرفته و موجب بحثهاى گوناگونى در اين‏باره شده كه نتيجه آنها، تثبيت و پذيرشِ تقريباً قطعى سال 329 ه . ق براى ولادت شاعر ملّىِ ايران است. در حدود 32 سال پيش، دكتر على‏رضا شاپور شهبازى در مقاله‏اى به زبان آلمانى‏1، به استناد اين سه بيت شاهنامه:

"چون آدينه هرمزد بهمن بود / بر اين كار فرّخ نشيمن بود / مَى ِ لعل پيش‏آور اى هاشمى / ‏ز خُمّى كه هرگز نگيرد كمى‏ / چو شست و سه شد سال، شد گوش كر/ ز بيشى چرا جويم آيين و فر". (مسكو 7 / 256 / 659 - 657)

سوم دى ماه سال 308 يزدگردى را به عنوان زادروز فردوسى تعيين كردند و پس از چند سال كه اين مقاله به زبان فارسى ترجمه شد،2 بعضى از پژوهشگرانِ سرگذشت فردوسى بدون هيچ‏گونه توضيحى در تأييد يا ردّ اين نظر آن را نقل كردند.3 مقاله مذكور تا امروز سه بار به زبان فارسى تجديد چاپ شده كه دوبار از تحرير فارسى خود دكتر شهبازى ‏4 و يك‏بار به ترجمه دكتر گونيلى بوده است. دكتر شاپور شهبازى در كتابى هم كه درباره زندگانى فردوسى نوشته‏اند، مجدّداً اين نظريّه خويش را بازگفته‏اند.5 بعد از گذشت چندين سال از طرح نظريّه زادروز فردوسى و حتّى پيشنهاد آن به عنوان يك جشن ملّى از طرف انجمن مطالعات شاهنامه (كاليفرنياى شمالى) و انجمن فردوسى (وَنكووِر كانادا)، به تازگى يكى از محقّقان به نقد و ردّ مقاله دكتر شاپور شهبازى پرداخته‏اند. محقّق و منتقد محترم در رساله كوتاهى به نام زادروز فردوسى پس از پيشگفتار، ابتدا مقاله دكتر شهبازى را بررسى كرده و 28 اشتباه تقويمى در آن يافته و نشان داده‏اند. سپس در بخش دوم با توجّه به «آيين پيغمبر آشى» در كشورهاى آسياى ميانه كه طبق آن هنگامى كه شخصى به شصت و سه سالگى مى‏رسد، نزديكان وى مراسم جشنى براى او برگزار مى‏كنند، به اين نتيجه رسيده‏اند كه سه بيت مورد بحث نيز درباره جشن شصت و سه سالگى فردوسى است و چون در اينجا فردوسى تاريخِ روز و ماه (يكم بهمن) را نيز ذكر كرده و اين روز در گاهشمارى ايرانى برابر با هيچ جشنى نيست پس «هرمزدِ بهمن» زادروز وى بوده است. بررسى فصل نخست اين رساله و مسائل تقويمى آن در صلاحيت متخصّصان گاهشمارى و نيز خود دكتر شاپور شهبازى است، امّا درباره استنباط «اوّل بهمن» براى روز تولّد فردوسى از آن سه بيت و جشن شصت و سه سالگى او، بايد يادآور شد كه آيين «پيغمبر آشى» مستند به منابع معتبر ايرانى نيست - يا حداقل نگارنده نديده است - و پژوهشگر گرامى نيز شاهد/ شواهدى از مآخذ مهم به دست نداده و فقط به چگونگى برگزارى آن در دوران معاصر در چند شهر و كشور بيرون از قلمرو جغرافيايىِ ايرانِ امروز، اشاره كوتاهى كرده‏اند. بديهى است كه نمى‏توان در نبود اَسناد و قراين روشن، سنّتى امروزين و آداب برپايى آن را به هزار سال پيش و روزگار فردوسى نيز نسبت داد. از سوى ديگر دقّت در نوع بيان فردوسى در آن سه بيت نشان مى‏دهد كه تأكيد او بر روز آدينه و اوّل (هرمزد) بهمن‏ماه و تقارن اين دو روز است و فرّخى و شادخوارى را به اين مناسبت «چون آدينه هرمزد بهمن بود» مى‏داند و مى‏خواهد و اين خود مبتنى بر معتقدات و آدابى است كه از راه شواهد متعدّد معلوم مى‏شود. نگارنده در مقاله ديگرى درباره آيين مورد نظر در اين سه بيت شاهنامه بحث خواهد كرد و در اين يادداشت به ذكر چند نكته و نمونه بسنده مى‏كند:

يك) روز آدينه/ جمعه در فرهنگ و ادب ايران متعلّق به سيّاره زهره است و چون زهره با خُنيا و سرور ارتباط دارد، پس آدينه نيز روز شادخوارى است. مسعود سعد مى‏گويد: " آدينه مزاج زهره دارد / چون آمد لهو و شادى آرد/ اى زهره جمال باده در ده‏ / كامروزم باده به گوارد." 6 افزون بر اين، در باورهاى مسلمانان نيز جمعه سيّد ايّام است و اسدى توسى آن را «فرّخ» و مُعزّى «جشن رسول عربى» دانسته است: "عيد و آدينه فرّخ، عَرَفه، عاشورا / همه روز است چو بينى به‏ام از عقل و فهم‏." 7 "عيد و آدينه به يك بار رسيدند فراز/ وز نشيب آمد خورشيد همى سوى فراز/ زان كه اندر پى اين جشن رسول عربى‏/ جشن شاهان عجم ‏تنگ رسيده است فراز." 8

دو) ايرانيان روز هرمزد (اوّل) هر ماه را به نشاط و باده‏گسارى مى‏پرداخته‏اند. در متن پهلوىِ "آذرباد مار/ مهراسپندان" كه درباره هر يك از سى روز ماه كارى سفارش شده، آمده است: "هرمزد روز، مى‏خور و خرّم باش". 9 خود فردوسى در «شب اورمزد» مى‏گويد: "شب اورمزد آمد و ماه دى / ‏ز گفتن بياساى و بردار مى."‏ (مسكو 7 / 206 / 94) و عنصرى: "اورمزدِ ماه شهريور به خدمت پيش تو/ آمد اى خسرو، مر او را جز به شادى مگذران." ‏10

سه) منوچهرى در بيتى چنان از «اورمزد» و «بهمن» و «بهمنجنه» در كنار هم ياد كرده كه گويى اورمزد (روز اوّلِ) بهمن هم بسان روز دوم آن (بهمنجنه / بهمنگان) فرّخ بوده است: "اورمزد و بهمن و بهمنجنه فرّخ بود/ فرّخت باد اورمزد و بهم و بهمنجنه."‏11 در دوبيت از نظام‏الدين محمود قمر اصفهانى نيز روز نخست ماه بهمن، ايّام جشن و مى‏گسارى تلقّى شده است: " اوّل روز بهمن است اى ماه / ‏آتشى برفروز و باده بخواه‏ / جشن بهمن بخواه قلب شتا / زان كه قلب شتاست بهمن ماه‏." 12 البتّه برخى از منابع به جاى روز دوم بهمن ماه، به خطا روز نخست آن را جشن بهمنجنه دانسته‏اند 13 و احتمال دارد كه ابيات قمر اصفهانى هم از اين مقوله باشد.

در هر حال بر اساس اين نكات و شواهد، مى‏توان تقريباً با اطمينان گفت كه چون آدينه و نيز روز نخست هر ماه (هرمزد) - و شايد خصوصاً اوّل بهمن - در معتقدات ايرانى فرخنده و ويژه نشاط بوده، فردوسى هم مُقارنت اين دو روز14 را در ماه بهمن - به عنوان اجتماع دو يا سه روز شادى در يك زمان - فرّخ شمرده و به آيين ايرانى، «مى‏لعل» طلبيده است. لذا «هرمزد بهمن» - دست كم طبق سه بيت مورد بحث - زادروز فردوسى نيست و اساساً اين ابيات ارتباط آشكارى با زادروز يا سالگرد تولّد وى ندارد.

يك) با اين مشخّصات:

A. Shapur Shahbazi, "The Birthdate of Firdausi (3rd Dey 803 Yazdigirdi= 3rd Januany

ZDMS, CXXXIV 1984 , pp. 98-105.

دو) رك: «زادروز فردوسى»، ترجمه ابوالحسن گونيلى، آينده، س 12، ش 1 - 3، (فروردين - خرداد 1365)، صص 47- 42

سه) براى نمونه، رك: محمّدامين رياحى، سرچشمه‏هاى فردوسى‏شناسى، (تهران: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1372)، ص 31، (چ 2، 1382)، صص 35 و 36؛ ماگالى تودوا، از پانزده دريچه (نگاهى به فردوسى و شاهنامه او)، زير نظرمحمّد كاظم يوسف‏پور، (رشت: دانشگاه گيلان، 1377)، ص 18.

چهار) رك: ع. شاپور شهبازى، «زادروز فردوسى»، ايران‏شناسى، س 2، ش 2، (تابستان 1369)، صص 370؛ نيز همين نويسنده، نميرم از اين پس كه من زنده‏ام (مجموعه مقالات كنگره بزرگداشت فردوسى)، به كوشش غلامرضا ستوده، (تهران: دانشگاه تهران، 1374)، صص 281-273.

پنج) رك:

A. Shapur Shahbazi, Ferdowsi )A Critical Biography(, )Costa, Mesa, California: Mazda Publisher, 1991(, pp. 92-03.

شش) ديوان مسعود سعد سلمان، تصحيح مهدى نوريان، (اصفهان: كمال، 1364)، ج 2، ص 955.

هفت) شرح احوال و اشعار شاعران بى‏ديوان قرنهاى 3 و 4 و 5، به كوشش محمود مدبّرى، (تهران: پانوس، 1370)، ص 552.

هشت) ديوان امير معزّى، (تهران: مرزبان، 1362)، ص 389.

نُه) رك: متون پهلوى، گردآورنده: جاماسب جى دستور منوچهر جى جاماسب - آسانا، گزارش: سعيد عريان، (تهران: كتابخانه ملّى، 1371)، ص 107.

ده) ديوان عنصرى، تصحيح محمّد دبير سياقى، چ 2، (تهران: سنايى، 1363)، ص 276.

يازده) ديوان منوچهرى دامغانى، تصحيح محمّد دبير سياقى، چ 2، (تهران: زوّار، 1375)، ص 97.

دوازده) ديوان نظام‏الدين محمود قمراصفهانى، به اهتمام تقى بينش، (مشهد: باران، 1363)، ص 100.

سيزده) رك: معصومه ابراهيمى، «بهمنگان»، دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، (تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، 1383)، ج 13، ص 213.

چهارده) نيازى به توضيح نيست كه ناميدن روزها به صورتِ شنبه، يكشنبه و... مربوط به دوران پس از اسلام است و در ايرانِ پيش از اسلام هر يك از سى روزِ ماه نام ويژه‏اى داشته است. در مصراع فردوسى اين دو ويژگىِ گاهشمارى (آدينه و روز هرمزد) در كنار هم آمده است.

posted by Jalil Doostkhah @ 2:35 AM

مسجد مشاهده كرد

posted by Jalil Doostkhah @ 7:21 PM

يادداشت ويراستار

چندي پيش بررسي ي كوتاهي را كه بانو رؤيا حكّاكيان درباره ي ترجمه ي انگليسي ي شاهنامه از ديك ديويس در وال ستريت جُرنال نشرداده بود، در اين تارنما آوردم. اكنون فرصت ديگري پراي شناخت ژزف تر ِ اين ترجمه پيش آمده تا نقدي را كه اريك آرمزبي استاد دانشگاه مك گيل كانادا در نشريّه ي نيويورك سان منتشر كرده است، براي آگاهي ي بيشتر ِدوستداران فرهنگ ايراني و شاهنامه پژوهان در اين صفحه بياورم. همراه با متن اين نقد، نشاني ي تارنمايي را كه خواننده مي تواند گفت و شنود شيرين مَراجي با ديك ديويس و نيز آذر نفيسي را با رويكرد بدان بشنود، مي آورم. از دوست پژوهشگر ارجمندم سعيد هنرمند كه متن نقد و نشاني ي گفت و شنودها را از اوهايو برايم فرستاده است، سپاس مي گزارم. افزون بر اين همه، دو نشاني را هم براي شنيدن يا خواندن متن شاهنامه و نكته هايي در شاهنامه شناسي، در پايان مي آورم.

شنبه 26 فروردين 1385

پانزدهم آوريل 2006

http://www.nysun.com/article/29136?page_no=3


March 15, 2006


Edition > Section: Arts and Letters


New Light on a Mythic Poem Readings


By ERIC ORMSBY


Of all the great national epics, the "Shahnameh" or "Book of Kings" by the Persian poet Ferdowsi is the least known to English readers. There have been dozens of translations of Homer and Virgil; even such obscure ancient writers as Statius and Lucan have found interpreters. The sheer length of the "Book of Kings" does pose a daunting obstacle - one edition runs to nine thick volumes of more than 50,000 verses - but other, even longer epics such as the Sanskrit "Ramayana" and the "Mahabharata" have now appeared in English. The formal difficulty of rendering medieval Persian into readable English constitutes another stumbling block. Ferdowsi's language is light and swift, capable of fierce momentum yet shot through with delicate tints. How sustain this in English so that its distinctive flavor - an unfamiliar blend of relentless force and baffled pathos - survives?A deeper hindrance remains. The "Book of Kings" is a mythic poem.The Iran it unfurls has little or nothing to do with current perceptions of that ancient land. Stranger still, the legends it recounts have virtually no Islamic content or coloration, even though its author was born some three centuries after conquering Muslim armies had hunted down and butchered Yazdegird III, the last Sasanian king, in 651, and Iran had long been converted to the new faith. Instead, the tales concern the fabulous exploits of such pre-Islamic heroes as Feraydun, Rostam and his tragic son Sohrab, Kay Khosrow, and Seyavash, touching recorded history only with the entry of Sekandar (Alexander the Great) into the epic. Even in mullah-ridden Iran these tales strike deep chords in readers, but to most Americans they will be unknown and wonderfully strange.In the opening lines of the poem,Ferdowsi converts the obligatory Muslim formula ("In the name of God the Merciful, the Compassionate") into something with more primordial overtones:Now in the name of God whose power controlsWisdom, and has created human souls,Exalted beyond all that thought or speechIs able to encompass or to reach,The lord of Saturn and the stars at night,Who gives the sun and moon and Venus light,Above all name and thought, exceeding allOf his creation, and unknowable.The translation is by Dick Davis from his "Shahnameh: The Persian Book of Kings" (Viking, 926 pages, $45) and gives a tiny foretaste of what is a magnificent accomplishment. Though abridged, this is not only the fullest representation of Ferdowsi's masterpiece in English but the best; an earlier English verse translation by A.G. and E. Warner appeared in several volumes in 1905 but is almost impossible to find nowadays (and in any case, the Warners' verse is quite pedestrian). By contrast, Mr. Davis, a remarkable scholar of Persian literature, is also a superb poet in his own right with several brilliant collections to his credit; in his new translation, he brings both his erudition and his poetic gift seamlessly into play.Mr. Davis calls his translation a "prosimetrum," that is, prose interspersed with verse; in this he adheres to a hallowed Persian tradition that includes such celebrated compilations as the later poet Sa'di's "Rose Garden" (an inimitable confection of anecdote, lyric, and apothegm that I hope Mr. Davis turns to next).

But in fact, the genre is widespread, including works as disparate as Dante's "New Life" or the Japanese poet Basho's "Journey to the North." At its best, as here, verse and prose not only complement but sharpen and surprise one another.Though the "Book of Kings" abounds with robust characters, from the "demon king" Zahhak from whose shoulders twin serpents writhe to the pleasure-loving Bahram Gur, besotted with wine and the loveliness of women, the great hero Rostam, invariably astride his brave horse Rakhsh, dominates the epic. This champion, familiar to readers of English poetry from Matthew Arnold's long poem, embodies an ancient principle of nobility: courage in battle, incomparable horsemanship, a love of justice, and a hatred of lies characterize him throughout. When he dies, lured with Rakhsh into a pit lined with swords, he still contrives to avenge himself on his betrayer. And like the heroes of the "Iliad," he manages to deliver a speech of surpassing nobility before giving up the ghost: "All the great kings of Iran, all those who were lions in battle, have departed, and we are left here like lions at the wayside."Ferdowsi often describes Rostam as "elephant-bodied" to convey his huge strength and, fittingly enough, he is carried to his grave on the back on an elephant, and "from Kabol to Zabol the land was filled with lamentation." Rakhsh too is washed and shrouded in fine brocade:In a garden they built a great tomb whose roof reached to the clouds. Within, two golden daises were built, on which were laid the dead heroes: freemen and slaves came together and poured rosewater mixed with musk over the heroes' feet, and addressed Rostam:Why is it grief and musk that we must bringAnd not the glory that attends a king?You have no need for sovereignty, no needFor armor, weapons or your warlike steed,Never again will your largesse rewardCourtiers with gifts from your rich treasure hoard.Justice was yours, and truth, and chivalry,May joy be yours for all eternity.Ferdowsi was born in 940 in the northeastern Iranian city of Tus, razed by the Mongols in 1220, and remembered now chiefly as the site of his tomb. Countless pilgrims, for more than a millennium, have paid their respects to him, drawn as well by the nearby shrine of the eighth Shi'ite imam at nearby Meshhed. On November 18, 1933, the English traveler Robert Byron, following in their tracks, visited the ruins. In "The Road to Oxiana," he described the site:Mounds and ridges betray the outlines of the old city. An antique bridge of eight arches spans the river. And a massive domed mausoleum, whose brick is the colour of dead roseleaves, stands up against the blue mountains. ...

It alone survives of the splendours of Tus. Ferdowsi toiled for 35 years on his epic, hoping to please the fickle and uncouth conqueror Mahmud of Ghazna, a hope that was dashed. At the end of the poem he wrote of his supposed patrons, "I had nothing from them but their congratulations; my gall bladder was ready to burst with their congratulations! Their purses of hoarded coins remained closed, and my bright heart grew weary at their stinginess." His only consolation, he went on, was that "when I reached the age of 71, the heavens humbled themselves before my verses." He died in 1020 in poverty, a decade after completing the poem. Thanks to Mr. Davis, his bright heart continues to shine.

گفت و شنود شيرين مَراجي با ديك ديويس و آذر نفيسي را با رويكرد به نشاني ي زير بشنويد:

http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5309016

همچنين براي خواندن و يا شنيدن متن شاهنامه و نكته هايي درباره ي آن، مي توانيد به نشاني هاي زير روي آوريد:

www.Shahnameh.com

و

www.ferdowsi.org

posted by Jalil Doostkhah @ 3:57 PM

http://www.rozaneh-group.com

برگرفته است. پيوندْنشانه هاي همراه متن، راه بُردار به اجراي سرودي است كه آن را نخستين سرود ملّي ي ايران شناسانده اند. از ديدگاه تاريخي، مايه ي خشنودي است كه بتوانيم با سندي از دوران جنبش مشروطه خواهي ي ايرانيان آشناشويم. اين سرود كه آهنگ آن را يك نظامي ي فرانسوي در يكصد سال پيش از اين ساخته، سال گذشته با شعري كه آقاي بيژن ترقّي براي آن سروده، به وسيله ي گروهي از نوازندگان كه اركستر ملل ايران خوانده شده، در تالار وحدت (رودكي)، به اجرا درآمده است. امّا از ديدگاه فرهنگ امروز، چشمداشت هر ايراني اين است كه استادان موزيك امروز ايران، كساني همچون حسين دهلوي، شاهين فرهت، علي رهبري، لوريس چكناواريان و ديگران، سرودي نوآيين و فرهنگْ آذين براي ايران بسازند كه بتواند پژواك تب و تابهاي درون نسلهاي امروز و بيانگر آرزوهاي رهايي جويانه و آرمان هاي آزادي خواهانه ي آنان باشد و چشم انداز ِ شورمندانه ترين نگرشهاي انساني ي ايشان را در برابر ِ ديدگان ِ خيال ِ هر شنونده اي بگشايد. اين انتظار بيجايي نيست و آفريده هايي همچون بيژن و منيژه اثر دهلوي، اپراي رستم و سهراب و تخت جمشيد اثر چكناواريان، سمفوني هاي ايران، بانوي ايران و دماوند اثر فرهت و جز آن، هم اكنون گوش ِ جان ِ هر دوستدار فرهنگ و هنر شكوهمند ايران را مي نوازد و نويد ِ كارهاي درخشان ديگري را مي دهد كه سرودي ممتاز براي ايران نيز مي تواند در شمار آنها باشد. چُنين باد!
در دو پيوست اين گزارش، براي بهتر شناساندن لومر، سازنده ي آهنگ اين سرود و نيز پيشينه ي موزيك ايراني و برخي هماميزي هايش با موزيك غربي از روزگار بنيادگذاري ي دارالفنون، بخشي از سفرنامه ي ايران شناس نامدار دانماركي، آرتور كريستن سن و نيز گُفتاوردي از كتاب ِ سرگذشت موسيقي ايران، اثر زنده ياد استاد روح الّله خالقي را كه دوست و همكار گرامي، بانوي ايران شناس منيژه احدزادگان آهني از دانمارك به اين دفتر فرستاده است، با سپاس از او در پايان مي آورم. نوشته ي كريستن سن، ترجمه ي فرستنده است.

جمعه 25 فروردين 1385

(چهاردهم آوريل 2006)


برام خيلي جالب بود که اولين سرود ملّي ي ايران را بشنوم. اين سرود را "لومر" فرانسوي(موسيقي‌دان نظامي اعزامي به ايران در دوره ي قاجار) ساخته است. اين سرود براي پيانو نوشته شده و يك بار موقع ورود مظفرالدين شاه قاجار در پاريس اجرا شده است.
اين اجرا اولين اجراي رسمي و با ارکستر آن است كه بيژن ترقي (به پيشنهاد رهبر اركستر) برايش شعر سروده و در دهم و يازدهم مهرماه ۸۴ در تالار وحدت اجرا شده است.
*

براي دانلود اين سرود، روي هر کدام از لينکها کليک راست کرده و

آرتور کریستِن سِن پژوهنده ی بزرگ دانمارکی، در نخستین سفرنامه ی خود به ایران (1914)، با اشاره به موسیقی ایرانی چنین می نویسد:
«موسیقی ایرانی ـ عربی مبحث پیچیده ای است که تاکنون چندان مورد مطالعه قرار نگرفته و پر از نادانسته هاست. این موسیقی، احتمالاً، ریشه در موسیقی یونان باستان دارد و اساس آن، در دوره ی پیش از اسلام، در ایران ساسانی تثبیت شده است. عرب ها هنر موسیقی را از ایرانی ها آموخته، ترانه های صحرایی خود را در چارچوب هنر موسیقی قرار داده و مبانی موسیقی خود را بر اساس سیستم تارهای عود بنیان گذارده اند. در این سیستم، از پرده های یک سوم استفاده می کنند، بدین ترتیب، پرده های میانی آن با موسیقی ما متفاوت است. به نظر می رسد اصطلاحات موسیقی در ادوار مختلف احتمالاً معانی متفاوت داشته اند. برای مثال، واژه ی «گام» ــ اصطلاحی که تقریباً همان گام موسیقی ناقوس کلیساهای ماست ــ ، در دوره ای دیگر نوعی موسیقی بوده است. امروز، در ایران، به طور معمول، تدریس موسیقی مستلزم یادگیری دوره ی آواز در یک دستگاه است؛ پیشتر دوازده دستگاهِ شناخته شده وجود داشت، اکنون تنها هشت دستگاه نواخته می شود: هور دستگاهی است غم انگیز و احساساتی، به عکس، ماهور شاد است، همایون آهسته و تشریفاتی است، دوگاه غم انگیز، سه گاه و چهارگاه آهنگ رزم، نوا تشریفاتی و مخصوص مراسم بزرگان است و پنج گاه آمیزه ای از همه است. هر دستگاه مناسب شعری از حافظ یا سعدی با «آواز» شروع می شود. این آواز یک پیش درآمد است و آن قدر تکرار می شود تا تبدیل به یک «رِنگ» گردد. رِنگ با آواز پُرشور و نشاط همراه شده و تبدیل به آهنگ رقص می شود یا یک «تصنیف»، که در واقع همان ترانه ی ایرانی است. هارمونی در موسیقی ایرانی ـ عربی ناشناخته است؛ همه ی موسیقی یک صداست، و فقط اجرای متفاوت هر آلت موسیقی، ملودی آن را از دیگران متمایز می کند. اجرا، در اصل، قابلیت استادان شرقی است و در این مورد، تا آن جا که من مشاهده کرده ام، آنان آزادند تا اجرای هر ملودی را، هنگام تکرار، کمی تغییر دهند.
نوت نویسی، هیچ گاه، در این موسیقی به کار نرفته است، اما آوازها، تصنیف ها، و رِِنگ ها، نسل اندر نسل، از استاد به شاگرد منتقل شده اند. استاد چگونگی نواختن ساز را به شاگرد می آموزد و شاگرد از استاد تقلید می کند. این روش فراگیری بسیار سخت و پُر دردسر است. فراگیری یک دوره ی آواز پنج سال وقت می گیرد، یعنی احتمالاً همان زمانی که برای فراگیری یک دستگاه لازم است.
در شرق، از تمایل اروپاییان نسبت به موسیقی نو و ملودی های نو چیزی نمی دانند. شرق چنان محافظه کار و چنان غرق در حفظ یکپارچه ی همه ی گرایش های فکری خود است، که از سده ای به سده ی دیگر، همان موسیقی کهن را در چارچوب کهن حفظ کرده است، مگر با تغییرات کوچکی که، به طور طبیعی، هنگام آموزش موسیقی از استاد به شاگرد، بدون نوت نویسی انجام می شود و تا به حال پاسخ گوی احتیاج ها و انتظارهای شرقی ها از موسیقی بوده است. نخستین بار، در عصر ما، یک فرانسوی، ا. لومِر (A. Lemaire) ، که در زمان مظفرالدین شاه سرپرست ارکستر نظامی بود، چند دستگاه را به روش نوت نویسی اروپایی به تحریر در آورد. او بایستی چنان دستگاه هایی را انتخاب می کرد که با موسیقی اروپایی مأنوس بودند. او، به دستور شاه، به این موسیقی ، همچون موسیقی اروپایی، هارمونی داده و آن را برای گوش اروپاییان پذیرفتنی تر کرده است. او، برای از بین بردن یکنواختی آواز، تکرار آن را کوتاه کرده و بدان رِنگ و تصنیف داده است. آیا بدین ترتیب خدمتی به موسیقی ایرانی کرده است یا خیر، هنوز معلوم نیست. هنگامی که موسیقی شرقی با لعاب فرنگی عرضه می شود، نه شتر است و نه مرغ. یکنواختی و سادگی این موسیقی همان چیزی است که آن را دلپذیر می کند و با گوش فرادادن به آن در محیط شرقی می توان تأثیر کامل و مؤثری از زندگی شرقی، خرد، و تفکر آن را دریافت کرد.
عجیب بود که پرده های یک سوم مرموز در برخی از قطعه های موسیقی، که ارکستر می نواخت و می خواند، وجود نداشت. نمی دانم آیا امری تصادفی بود که نوازندگان دستگاه هایی را انتخاب کرده بودند که این پرده ها در آن وجود ندارند یا این که نفوذ اروپاییان در نظام موسیقی کهن شرقی نیز رخنه کرده است؛ اما در هر صورت وجود ویولن در میان آلات موسیقی نوازندگان حکایت از این جریان می کرد. آیا حق با پژوهشگر موسیقی و خاورشناس هلندی ی. پ. ن. لند (J.P.N. Land) است که ادعا می کند همه ی سیستم پرده های یک سوم ساخته ی ذهن موسیقیدان های شرقی است و در عمل به هیچ وجه وجود نداشته است؟ این پرسشی است که من هرگز نتوانسته ام به عمق آن بپردازم. ولی آشکار است که من، هم در تهران و هم در شهرستان ها، دور از تمدن اروپایی ــ البته در این مورد یقین ندارم ــ هیچ آهنگی نشنیده ام که به گوش اروپایی نامأنوس باشد.
هنگامی که نوازندگان برای استراحت رفتند، من کوک سازهایشان را نگاه کردم. ویولن مانند ویولن اروپایی کوک شده بود؛ سه تارِ کمانچه مانندِ بالاترین سه تارِ ویولن ( re-la-mi) و کوکِ تار (re-la-re-re) بود.
اجازه بدهید این میان پرده ی موسیقی را با سخنی از سرودهای ایرانی پایان دهم که خارج از سیستم دستگاه سنتی نیست. در سال های انقلاب مشروطیت، یک سرود آزادی نیز سروده شده است: «ای برادران، فرزندان هموطن»، که با شعر وزن دار، پُرمایه و ملودی پُرشور خود محبوبیتی بسیار یافته است. ساختار ملودی اروپایی، ولی عمق آن آوای شرقی است. این سرود همچون انقلاب ایران، سعی دارد که روح شرق و غرب را به یکدیگر پیوند دهد، و در این مورد موفق شده است.»
* * *
استاد روح الله خالقی در کتاب سرگذشت موسيقي ايران می نویسد: هنگامی که ناصرالدين شاه به تخت سلطنت نشست، وزير کاردان و با تدبير او، ميرزا تقی‌خان امير نظام امير کبير، که از طرز تعليم و تربيت عمومی در اروپا آگاهی یافته بود، به خوبی دریافت که بايد سطح فرهنگ مملکت را بالا برد و ايرانيان را به علوم جدید آشنا کرد، بنابراين در تدارک مقدمات يک دانشکده در تهران کوشش کرد تا در اين مرکز نوین تعلیم و تربیت، علوم جدید مانند رياضی و مهندسي و طب و داروسازی تدريس و فنون نظامی تعليم داده شود که رسته‌های پياده، سواره، توپخانه و مهندسی هر يک به وظايف خود آشنا گردند و افسرانی تربیت شوند که بتوانند وضع نظام ایران را اصلاح کنند و مانند سایر کشورها، سپاه یک شکلِ منظمی به وجود آورند. به این منظور به تأسیس مدرسه ای به نام دارالفنون، در همین محل کنونی، همت گماشت، و آموزگاران متخصص بسیاری از کشور اتریش و فرانسه استخدام کرد. ....
موزیک دارالفنون ــ سال ها بعد لزوم دسته‌های موسيقی نظامی به سبک جديد که جزو لوازم و تشريفات سلطنتی بود مورد توجه قرار گرفت. به اين منظور شعبه‌ای در مدرسه ی دارالفنون به نام "شعبه ی موزيک" تاسيس شد و برای تعليمات فن، يک متخصص فرانسوی به نام لومر از فرانسه استخدام شده به ايران آمد. ... از اين زمان کلمه ی "موزيک"به دسته‌های موسیقی نظامی اطلاق شد و موزيک جاي نقاره* را گرفت. منظور اصلی این شعبه تربیت نوازنده ی سازهای بادی موسیقی نظام و تربیت مربی برای تدارک دسته های موسیقی نظامی بود. شاگردان اين شعبه که لباس نظامی به تن داشتند، آموزش های موسيقی را فرا گرفتند. چون معلم اروپائی، لومر، زبان فارسی نمی‌دانست ميرزا علی اکبرخان نقاش باشی (مزين‌الدوله) که معلم فرانسه و نقاشی دارالفنون بود، به سمت مترجمی لومر منصوب گردید و درس موسیقی نظری او را که برای شاگردان می گفت به طور پرسش و پاسخ به فارسی ترجمه کرد و اولین کتاب تئوری موسیقی را به سبک جدید با جمله های فرانسه و ترجمه ی فارسی آن ها نوشت و در چاپخانه ی دارالفنون به چاپ رسانید و در دسترس شاگردان مدرسه قرار داد (1261 خ/ 1301 هـ . ق.).
درس های دیگر مانند سرایش (سلفژ) و آموزش عملی سازهای بادی به عهده ی آموزگار اروپایی بود. وسایل، اسباب و لوازم کار از مانند سازهای موسیقی نظامی هم که سفارش داده بودند از اروپا رسید و پس از چند سال یک دسته ی موزیک حاضر و آماده شد که در جشن ها و سلام های رسمی و هنگام پذیرایی و معرفی سفیران به حضور شاه برای اولین بار به جای نقاره خانه** ی قدیم به کار رفت * * *
به نوشته ی استاد خالقی نخستین آهنگ سلام را لومر ساخت که تا زمان محمدعلی شاه معمول بود و در دوره ی احمد شاه تغییر کرد.
در سال‌های آخر دوره ی ناصری نیز يک فرانسوی به نام دووال استخدام شده، به ایران آمد. او ويولن زن بود و به تشکيل ارکستر سازهای زهی اقدام کرد ولی دو سال بیشتر در ايران نماند و همان لومر بود که دنباله ی کار و آموزش دسته‌هاي موزيک را به عهده داشت. در دوره ی مظفرالدین شاه برای نخستین بار چند آهنگ ایرانی توسط لومر برای پیانو نوشته شد و در پاریس به چاپ رسید. چنان که در سفرنامه ی مظفرالدین شاه به این مطلب اشاره شده است:
"ناصر همایون و مسیو لومر را که به پاریس فرستاده بودیم امروز آمده فرمایشات ما را از بابت نوت های موزیک به خوبی انجام داده اند."
یک نسخه از این نوت ها که در همان موقع در پاریس چاپ شد اکنون در کتابخانه ی هنرستان موسیقی ملی موجود است و شامل قسمتی از آواز چهارگاه و همایون و ماهور با چند تصنیف و رِنگ می شود و لومر نیز یک صفحه مقدمه به زبان فرانسه در آغاز آن نوشته و مخصوصأ از ناصر همایون شاگردش که در جمع آوری و نوشتن آهنگ ها به او کمک کرده سپاسگزاری کرده است. لومر در تهران زندگی کرد و درگذشت.
به نوشته ی استاد خالقی لومر شاگردان زیادی به جای گذاشت که هریک در رشته های گوناگون موفقیت های بسیاری به دست آوردند. سليمان خان از بهترين شاگردان لومر بود که در کار نواختن قره‌نی (کلارنيت) و ديگر سازهای بادي دست داشت و پيانو را هم مي نواخت. غلامرضا مين‌باشيان (سالار معزز) از ديگر شاگردان لومر بود که بعدها سمت آموزگاری شعبه موزيک و رياست کل موزيک را به دست آورد.
سالار معزز براي تدريس سلفژ و ديکته ی موسيقی و تعليم سازهای بادي معلم خوبی بود، اما به خاطر روحيه نظامی، بسیار سخت‌گير بود، ولی هنرجویان از او کاملأ استفاده می کردند. او در نواختن پيانو ذوق داشت و بر خلاف موسيقی‌دان های تحصيل کرده ی اين دوره که توجهی به موسيقی ايرانی ندارند، حتی خود، کوک پيانو را تغيير می داد و آهنگ‌های ملی را با پيانو می نواخت. او معتقد بود که شاگردان مدرسه بايد با اصول موسيقی ملی هم آشنا باشند. از ديگر شاگردان لومر که بعدها به شهرت رسيدند، می توان از حسين هنگ‌آفرين معروف به حسين خان که رئيس يکي از دسته‌های موزيک قزاق‌خانه بود نام برد، ساز هميشگی او سه‌تار بود اما نواختن پيانو و سازهای بادی و ويلن را هم می دانست، و در خانه کلاس خصوصی داشت.
از ديگر شاگردان قديمی لومر، ارسلان‌خان بود که از شاگردان خوب دارالفنون به شمار می‌آمد و در نواختن پيانو و ديگر وسايل موسيقي دستی داشت. ارسلان خان در دوره ی مظفرالدين شاه پيش‌خدمت مخصوص او بود و لقب "ناصر همايون" گرفته بود و به همين ترتيب به درجه ی سرتيپی رسيده بود و رئيس موزيک مخصوص سلطنتی شده بود. او در تمام مسافرتهای مظفرالدين شاه به فرنگ همراه او بود و دستور شاه را برای خريد آلات و ادوات موسيقي و به چاپ رسانيدن نوت‌ها انجام می داد. در گوشه ای از خاطرات مظفرالدين شاه مي‌خوانيم: "ناصر همايون بعضي نوت های آواز را که به ارکستر داده خوب اجرا کردند و خوب می زدند، تمام فرنگی‌ها نوت ايرانی را پسنديدند. ناصر همايون را فرموديم پيانو زد تمام فرنگ‌ها تمجيد کردند..."ابراهيم آژنگ از ديگر شاگردان لومر بود، او ويلن را از "دو وال" استاد فرانسوی آموخت و در محافل هنری به "ابراهيم ويولونی" مشهور شد. ابراهيم آژنگ علاوه بر سرپرستی دسته های موزيک و معاونت کلاس موزيک دارالفنون، کلاس خصوصی برای تعليم موسيقی به ويژه ساز ويولن در منزل خود داير کرده بود. آژنگ در تمام طول خدمت سازماني خود در ارتش تا درجه سروانی بالاتر نرفت و همين مورد سبب دلتنگي و دلسردي او شد. او به هنگام تأسيس راديو تهران در جايگاه سرپرستی نوازندگان مشغول به کار شد و تا سال 1320 در اين مقام باقی بود تا این که بازنشسته شد.
نصرالله مين‌باشيان: بزرگترين فرزند "سالار معزز" است که مقدمات موسيقی را در شعبه موزيک دارالفنون فرا گرفت و سپس براي تحصيل به روسيه رفت و پس از تکميل اطلاعات به تهران بازگشت و شغل اموزگاری ويولن و ويولن سل را به دست گرفت. نصرالله خان پيانو و ويولن را به خوبی می‌نواخت ولی توجهش بيشتر به موسيقی اروپایی بود. او در عين حال با موسيقی ملی آشنايی داشت و آهنگ های ايرانی را با پيانو می‌نواخت.
کسانِ بسیاری از مدرسه موزيک دارالفنون فارغ‌التحصيل شدند، اما بيشتر اين افراد در واقع کارکنان و پرسنل رسته و درجه های نظامی ارتش در آن زمان بوده‌اند که به طور کلی براي تأسيس دسته های موزيک نظام به کار گمارده شده بودند. در سال 1297 خورشيدی، تشکيلات فرهنگي جديدی به وجود آمد، و مدرسه ی موزيک نام گرفت، مدرسه ی متوسطه شناخته شد و شرط ورود به آن داشتن گواهينامه ی پنجم ابتدایی و دوره اش پنج سال بود.***


ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* نقاره دو طبل کوچک متصل به هم، یکی کوچک تر با صدای بم و دیگری بزرگ تر با صدای زیر است. آلت نواختن نقاره دو عدد چوب است به نام چوب نقاره و با دو دست نواخته می شود. گاهی یک دست در بم و دست دیگر در زیر، کار می کند. گاه هر دو چوب به بم یا به زیر می خورد. کاسه ی نقاره از مس است و پوست آن از گاو تهیه می شود که کلفت تر است. نک خالقی 1362: 208 – 209.
**نقاره خانه محلی را می گفتند که در آن جا سُرنا (سازی بادی مانند هوبوا)، کَرنا (سازی بادی و بلند که صدای بم دارد)، نقاره و گورگه (طبلی که از نقاره بزرگ تر است) می نواختند. نک خالقی 1362: 208-209.
*** نک. روح الله خالقی (1362): سرگذشت موسیقی ایران. چ 2. ج 1: موسیقی نظامی: 197-238. تهران: انتشارات صفی علیشاه.

posted by Jalil Doostkhah @ 6:50 PM

يادداشت ويراستار

شاهنامه ي فردوسي، گنج شايگان حماسه ي ملّي ي ايران و بزرگترين نمايشگاه فرهنگ ايراني، به گفته ي درست ِ استاد دكتر جلال خالقي مطلق، ويراستار ِ بهترين و رساترين چاپ ِ تاكنون نشريافته ي آن، متني است "دشوار ِ آسانْ نما". اين سخن ِ استاد خالقي، برآيند ِ آزمون ِ دشوار ِ چند ده ساله ي ايشان در كار ِ ويرايش ِ اين اثر ِ گرانْ سنگ است و هركس كه سر و كاري جدّي با اين متن داشته باشد، درستي ي آن را گواهي مي كند.

شاهنامه ي ويراسته ي استاد خالقي مطلق، بهترين و نزديك ترين ويرايش به سروده ي استاد ِ توس كه تا كنون شش دفتر از متن آن همراه با دو دفتر از يادداشتهاي استاد بر آن نشريافته، كار ِ شاهنامه پژوهي را بسيار فرهيخته تر و در همان حال، آسان تر از گذشته كرده و به راستي اين يكي از دستاوردهاي بزرگ ِ روزگار ماست كه پس از هزار سال آشوب در كار ِ نگارش متن شاهنامه، چنين ويرايش ِ سَخته و پرداخته اي از آن به دست داده شده است.
امّا باز هم كار شاهنامه خواني ي درست و پژوهشگرانه، كاري كوچك و ساده نيست و خواننده و پژوهنده ي پويا و جويا، هرگاه در اين پويش و كُنِش رهنمودهاي بسنده نداشته باشد، چه بسا كه در كار درمانَد و سرگردان و گمراه شود. از اين رو، استاد خالقي به ويرايش متن بسنده نكرده و دستاورد ِ نيم سده شاهنامه پژوهشي ي خود را در دفترهايي افزون بر متن، نشر داده تا چراغ رهنموني فراراه هر پوينده ي راستين اين راه بگيرد و او را با خود به هزارتوهاي حماسه ي بزرگ ايران ببرد و بخش بزرگي از رازواره هاي آن را برايش بگشايد و پاي او را بدين جهان شگفت بازكند.

نوشین شاهرخی


info@noufe.com
www.noufe.com

posted by Jalil Doostkhah @ 8:14 PM

يادداشت ويراستار

كار نشر ِ كتاب در ايران، از آغاز رواج صنعت چاپ و نشر در ميهن ما تا به امروز، در هر دو دوره ي پيش و پس از ديگرگوني هاي سه دهه ي اخير، همواره با پريشان روزگاري و نابساماني رو به رو بوده و هيچگاه فرآيندي پذيرفتني و سزاوار و پوبا و پيشرو و در خور جامعه اي امروزين نداشته است.
مي توان گفت كه ناشران در ميان همه ي صنف هاي توليد كننده، سخت ترين و رنجبارترين شغل را دارند. آنان از يك سو به سبب ِ سرشت ِ كالايي كه توليد مي كنند (كتاب) و سر و كار داشتن با آفرينندگان فكري ي اين كالا (شاعران، نويسندگان و پژوهندگان) ناگزير در كاري فرهنگي درگيرند و از سوي ديگر، به سبب ِ جنبه ي مادّي و صنعتي ي كالاي شان، ناچار با بازار و قانون عرضه و تقاضا و همه ي نوسانهاي اقتصادي و مالي در تعامل اند و گاه اين دو سويه ي كار با يكديگر در تعارض قرار مي گيرند و مايه ي آشفتگي و اختلال مي شوند.

امّا پيچيدگي و سختي ي مسأله وقتي بيشتر مي شود كه سازه ي دخالت و نظارت اداري و "بازداري" نيز در ميان مي آيد و فرآيند كارها را دچار ناهمواريهاي طاقت سوز ِ بيشتري مي گرداند و گاه، همه ي آنچه را توليد كننده، سالها رشته است، يك شبه پنبه مي كند و نويسنده و ناشر را -- به تعبير شطرنج بازان -- در "آچمز" قرار مي دهد. در رهگذر همين دشواريهاست كه گاه برخي از ناشران دچار كُندكاري و بد وعدگي مي شوند و اثري كه شاعر يا نويسنده يا پژوهنده يا مترجمي سالها بر سر نگارش و تدوين آن كاركرده و رنج برده است، ديرزماني معطّل مي ماند و گاه هرگز نشرنمي يابد و همه ي كوششها بي سود و ثمر مي شود.

كمتر اهل قلمي را در ايران مي توان سراغ داشت كه صابون اين نابساماني به گونه اي به جامه اش نخورده باشد و از اين زخم جانكاه رنج و شكنجي نبرده باشد. پاي درد دل هريك از اين طايفه كه بنشيني، حكايت هاي دل آزاري از آزمونهاي تلخ و دريغ و حسرتهايش برايت بازمي گويد. من خود، به منزله ي يكي از رهروان اين كاروان، بيش از چهل سال است كه در پيچ و تابهاي اين فرآيند دست و پا زده و در جست و جوي راهي به رهايي از اين شب ديرپاي و رستگاري بوده ام. هم رنجهاي ديگر يارانم را ديده و از رنج بُرداري شان رنجور شده و هم به نوبه ي خويش رنج آزموده و جان و روان فرسوده ام. تجربه ي سياه و جان كاه ِ ديگرديسي ي برآيند ِ سالها كوشش و كُنيش ِ فرهنگي ام از "كتاب" به "جعبه ي آجيل و آب نبات" را از سر گذرانده ام؛ تلخي ي هفت سال انتظار ِ "اجازه فرمودن!" براي نشر ِ يك كتاب و پانزده سال تن فرسودن و موي سپيدكردن در آرزوي رهايي ي كتابي ديگر از حبسْ انبار ِ يك "ناشر" و باز در كار همان اثر، دو سال به هواي آب، تشنه كام در هُرم ِ سراب ِ وعده ي بي پشتوانه ي ِ "ناشر"ي ديگرماندن را چشيده ام؛ ناخواسته با "ناشر"ي سر و كار پيدا كرده ام كه ترجمه اي پيشتر نشريافته از مرا به دلخواه خويش و بي هيچ آگاهي دادني به من، چند بار بازچاپ كرده و حقّ مرا به تمام و كمال و بر بنياد ِ پيمان ادا ننموده و حتّا يك جلد از اين اثر را از بازْچاپهاي چندگانه اش به من نداده است!

از حق نگذرم، با ناشران دل سوز و فرهنگ دوست و پيمان شناسي هم سر و كار پيدا كرده ام كه در سخت ترين تنگناها در اجراي تعهّد خود كوشيده و خود را به هر آب و آتشي زده اند تا در زمان بندي ي كار نشر اثرها ديركردي روي ندهد. درود بر اين درست كرداران كه با انديشه و گفتار و كردار ِ نيك شان، آبروي صنعت نشر و حرمت ِ نام ِ ناشر را پاس داشته و نمونه هاي ناسزاواري را --كه پيشتر برشمردم -- جبران كرده اند.

امّا فراتر از همه ي اين آزمونها، صنعت چاپ و نشر كتاب در ايران، گرفتاري هاي بنيادين دارد و گشودن ِ گره از كار فروبسته ي آن نيازمند ِ چاره انديشي ها و برنامه ريزي هاي بزرگ، درازمدّت و بلند پروازانه، در سطح ملّي است و با تدبيرهاي شخصي و محدود نمي توان به چالش با آنها پرداخت. جاي پرداختن به جزء به جزء ِ اين مُعضل در اين يادداشت كوتاه نيست. آن قدر هست كه بگويم آنچه امروز به عنوان صنعت نشر كتاب در ايران شناخته مي شود، از آنچه در جهان امروز مي تواند برازنده و شايسته ي چنين كشوري باشد، بسيار دور است. براي كسي كه با سنجه هاي متعارف و پذيرفته ي كار نشر كتاب در جهان ِ پويا و پيشرو ِ امروز آشنا باشد، به هيچ روي باوركردني نيست كه در كشوري با بيش از هفتاد ميليون جمعيّت، كتابها پس از گذار از هفتخان رستم، تازه با شمارگان ِ هزار يا دو هزار و -- بسيار به ندرت -- سه تا پنج هزار نشر مي يابند و اگر به بازچاپ برسند، باز هم بايد همان راه سنگلاخ نخستين را بپيمايند. به راستي يك ايراني چگونه مي تواند از چُنين وضع نابهنجاري با كسي از كشورهاي پيشرو سخن بگويد، بي آن كه عرق شرم بر چهره اش بنشيند؟!

به تازگي، شماري از ناشران ايران در گفت و شنودي با نماينده ي شرق، روزنامه ي بامداد تهران، از دشواري هاي كارشان سخن گفته اند كه با همه نارسايي اش مي تواند چشم اندازي از شبكه ي پيچيده ي گذرگاه كتاب از نگارش تا نشر را در برابر ديدگان خواننده به نمايش بگذارد و -- دست كم -- بخشي از آنچه را در پشت صحنه ي نشر كتاب در ايران مي گذرد، آفتابي كند.

متن اين مطلب را براي آگاهي ي دوستداران كتاب و فرهنگ و آشنايي ي بيشتر ايشان با دشواري هاي كار نشر كتاب، در پي مي آورم.

ج. د.

چهارشنبه 23 فروردين 1385

(دوازدهم آوريل 2006)

ناشران در گفت و گو با شرق خبر دادند:
صف ِ طولانى ِ كتاب ها در ارشاد

posted by Jalil Doostkhah @ 12:35 AM

يادداشت ويراستار

در اين دو روزه از تهران خبر رسيد كه كساني براي سومين بار، سنگ گور ِ احمد شاملو، شاعر ِ سرآمد و بلندآوازه ي ميهنمان را در گورستان امام زاده طاهر كرج از جاي بركنده و شكسته اند. پاره اي از رسانه هاي خبري با تأسّف از اين خبر يادكردند و كانون نويسندگان ايران، بيان نامه اي در اين زمينه نشر داد. همچنين شماري از فرهيختگان و اهل انديشه و قلم، متني را براي اداي احترام به شاملوي بزرگ و زشت شماري ي كردار تباهكارانه ي ويرانگران سنگ ِ يادمان او بر گورش در شبكه ي رسانه هاي جهاني منتشركردند و دوستداران انديشه و فرهنگ و ادب ايراني و ارزشهاي انساني را به امضاي آن فراخواندند.

تلاش براي ناپديدگردانيدن نام و ياد ِ بزرگان فرهنگ ما، كاري تازه نيست و از ديرباز در تاريخ سياه ما نمونه هايي داشته است. برخورد خشك مغزان و جزم باوران و ستيهندگان با فرهنگ ايراني به كالبَد حماسه سراي بزرگ ميهنمان فردوسي و سعي در گم و گور كردن ِ يادمان ِ او در يك هزاره پيش از اين، يكي از كهن ترين نمونه هاي اين تباهكاري است. ( افزون بر آنچه در اين باره در تذكره ها و تاريخ هاي ادبي خوانده ايد، در اين باره نگا. بهرام بيضايي: نمايشنامه ي ديباچه ي نوين ِ شاهنامه). در روزگار ما و در همين گذشته ي نزديك، جدا از آنچه با گور ِ شاملو كرده اند، نمونه هاي شكستن سنگ گورهاي صدّيقه ي دولت آبادي، بانوي پيشگام ِ جنبش ِ آزادي خواهي ي زنان ايران در گورستان زرگَنده در شمال تهران، مهدي اخوان ثالث (م. اميد) شاعر و سخنور و اديب نامدار در ياغ آرامگاه فردوسي در توس و احمد ميرعلايي، فرهيخته ي بزرگ و مترجم و نويسنده ي سرآمد اين دوران در قطعه ي نامداران ِ گورستان ِ باغ ِ رضوان اصفهان را در ياد داريم.

امّا پرسيدني است كه: آيا به راستي ماندگاري ي نام و ياد ِ بزرگان فرهنگ انساني و ايراني به بود و نبود ِ سنگي بر گوري بستگي دارد؟ "زهي تصوّر ِ باطل، زهي خيال ِ مُحال!" هرگاه چنين تباهكاري هايي تأثيري در زدودن نام ِ نقشْ ورزان و سازندگان ِ فرهنگ داشت، ناگزير امروز بايست هيچ نام و نشاني از بسياراني كه در تاريخ دراز دامن ما زندگي كرده اند؛ امّا گوري از ايشان بر گستره ي زمين بر جا نمانده است، در ذهن و ضمير ما و در برگهاي زرّين افتخارهاي راستين فرهنگي مان، باقي نمانده باشد. در حالي كه مي بينيم كه چنين نيست. نگاهي به فهرست بالابلند نامهاي بزرگان و گزارش كارنامه هاي درخشانشان در تاريخنامه ها، فرهنگنامه ها و دانشنامه ها و از جمله دانشنامه ي بزرگ ايران (انسيكلوپديا ايرانيكا) به روشني ي هرچه تمامتر، خلاف ِ آن "تصوّر ِ باطل" را نشان مي دهد.

احمد شاملو (ا. بامداد) شاعر و نويسنده و مترجم و فراهم آورنده ي فرهنگ توده در روزگار ما نيز از اين قاعده ي كلّي مستثنا نيست و -- اگرچه سزاوار ِ بزرگداشتي ويژه و ساختمان آرامگاه و يادماني شكوهمند و جداگانه است -- بود و نبود ِ سنگي بر گورش، كمترين اثري در ارج و پايگاه والاي ادبي، هنري و فرهنگي ي او در تاريخ اين عصر ندارد. نام ِ او دركنار ِ نام هاي هدايت، نيما، ساعدي، چوبك، اخوان ثالث، فروغ، سپهري و بسياران ديگري در فهرست زرّين نامهاي سرآمدان ِ فرهنگ ِ دوران ما به ثبت رسيده و به گنجور تارخ فرهنگ ِ ايران زمين سپرده شده است.
آوازه ي هنر شاملو محدود به مرزهاي ايران نيست و در گوشه و كنار جهان نيز او را از راه ترجمه ي دستاوردها و آفريده هايش مي شناسند و ارج مي گزارند. از جمله شاعر نامدار عرب معاصر اَدونيس -- كه خود شاملوي شعر عربي لقب گرفته است -- در جايي در ستايش شاملو گفته است:

"آنچه را شاملوي ايراني يك تنه در بزرگداشت آزادي سروده است، همه ي شاعران عرب نتوانسته اند بسرايند."

بدين سان، در برخورد با كژانديشي ها و سياه كرداري هايي از گونه ي دستبرد زدان در تيرگي ي شب به گور ِ بزرگاني همچون شاملو، بايد همنوا با خواجه ي بزرگمان بخوانيم:

" زين قصّه هفت گنبد ِ افلاك پُرصداست / كوتَه نظر نگر كه سخن مختصر گرفت!"

* * *

نگارنده ي اين سطرها نيز در همين زمينه گفته است:

"گيرم كه سنگ را بربايند و بشكنند

با سينه هاي مردم ِ عاشق چه مي كنند؟

شاملوست ماندگار به فرهنگ ِ ميهنش

بر ياوه، تيشه بر سر ِ گورش چه مي زنند؟!"

*
در زير ِ سنگ ِ گور مجو جاي ِ شاملو"
در برگهاي دفتر فرهنگ جاي اوست

در شعر ِ خويش بانگ رهايي بلندكرد

امّيد ِ ملّتي همه اندر نواي ِ اوست."

پاييز 1383

زمستان 1384

بهار 1385

دو شعر شاملو و تصويرهاي گورش را به نقل از تارنماي فرهنگي ي كسوف:

http://www.kosoof.com/
بدين صفحه مي آورم.

ج. د.

بيست و سوم فروردين 1385

(دوازدهم آوريل 2008)

posted by Jalil Doostkhah @ 6:44 PM

چند روز پيش، دوست ِ جوان ِ پژوهنده و كوشنده ام عرفان قانعي فرد، خبر ِ تأسّف آور ِ بيماري ي سخت ِ محمود اعتماد زاده (م. ا. به آذين) را به من رساند و وعده داد كه گزارشي از گفت و شنودي را كه سه سال پيش در تهران با وي داشته است، به منظور نشر در اين صفحه، برايم بفرستند. او امروز به عهدش وفاكرد و گزارش ِ بازنوشته و ويراسته ي ِ يادكرده را همراه با دو ضميمه، از آمريكا برايم فرستاد كه براي آگاهي ي خوانندگان ارجمند ِ اين تارنما در پي مي آورم.

عصر روز یکشنبه 28 اردیبهشت 1382، یعنی 18 می 2003 بود. در گرماگرم نمایشگاه کتاب تهران، تازه کتاب « نامه هایی به پسرم » نوشته به آذین، با صد سانسور و حذف و تغییر – البته بنا به مصلحت وزارت فخیمه و جلیله ارشاد اسلامی- منتشر شده بود. همان روز اول 300-400 نسخه در پیشخوان ناشر فروش رفته بود ... چقدر با تواضع نوشته بود متنی صمیمی را. ناشر که کتابی از حقیر، راقم این سطور، را نیز منتشر کرده بود و راستش را بگویم خجالت می کشیدم که روی پیشخوان در کنار نام او ایستاده ام. ناشر، که شاید نظر لطفش تنها به من بود، گفت: " امروز عصر با من یه جایی می آیی؟ " وقتی پرسیدم : "به كجا؟" و او در پاسخم نام «به آذین» را آورد، گل از گلم شکفت ! مدتها بود که ندیده بودمش. شاید 4-5 سال. در آن هنگام، جوانکی بودم تازه نفس و شاید فقط کتاب «جان شیفته" اثر "رومن رولان» به ترجمه ي او را خوانده بودم و تنها تورّقی در « دُن ِ آرام » داشتم. امّا هيچ گاه از او جز ذکر خیر نشنیده بودم ؛ خصوصا از شادروان محمد قاضی و ابراهیم یونسی. و بارها شنیده و خوانده بودم که در سپیده انقلاب ایران در سال 1357 و دغدغه های روشنفکران ایران، به آذین چگونه در شبهای شعر ِ گوته ، شوق وشور افکنده بود و داد ِ او از حنجره اش تنها آزادی بود و رهایی و حقوق بشری. اوّلین حقوق انسانی و غایت مقصود مبارزان راهش و تحوّل خواهان و مدافعان آزادی و اندیشمندان راه رشد و تعالی ِ جامعه و برقراری عدالت در وطن؛ وطنی ستم دیده که انگشت اتهام به سویش تنها از سنّتی بودن و عقب ماندگی بود و به جبر بدون توجه به حرکت جامعه، قرار بر آن گذاشته بودند که دروازه ء تمدن را یک شبه به رويش بگشایند؛ امّا نام آوران ديگر اندیش نمی دانستند که خرافات باوری و موهومات هنوز در میان مردم موج می زند و ديگر اندیشان نه آنچنان محرم اند که روحانیّت . انگار تضاد در سخنان بود و شبهه در درک! همه از نجات وطن می گفتند؛ اما کسي نمی دانست نجات از چه. موتور حرکت جامعه در آن روزگار وانفسا، کانون نویسندگان ایران بود و آن شبها، همه نامداران فرهنگ و هنر ندای آزادی در می دادند و از آرمانهای بشری سخن می راندند؛ آزادی بیان و اندیشه و قلم. گویی سالها بود که سانسور گلویشان را فشرده بود و مثلث زور پرست نمی خواست تا اندیشه و قلم و بیان از آن چهارچوب و حصار ها فراتر رود. زور پرستی چنان شد تا سرانجام در خیال ماندن و به رؤیای آسوده خسبیدن بود که صدای عصیان و موج سرکش انقلاب برخاست و همه سنگها و سنگریزه ها را بشست. هنوز باقی است در همه کتابخانه ها که چه گفتند اهالی فرهنگ از آن انقلاب. همه ستودند و مردم نیز به احترام قلم و بیان اینان سر تعظیم فرود آوردند! تا ینازند به آن سودا که از زیر یوغ به در آیند و فرشته آزادی را در آغوش کشند. وعده ها آن بود که 28 مرداد 1332 ، کنسرسیوم، فساد ارزی، بیراهه رفتن پول نفت، کشتار دگراندیشان و مقاومت در برابر جنبش ها و آن دو صد سیاهی و تهمت ِ ساخته و پرداختهء ديگر، به بیرون می رود. آن قدر اغراق در اوج بود که می گفتند: " دیو چو بیرون رود ، فرشته در آید!" روشنفکران ، از کنج خلوت بیرون آمده بودند تا که مردم را هوشیار کنند که اگر دیر بجنبند حکومت ظلم همچنان باقی است و در دفاع از شرف و ناموس و کیان ملّت و تمامیّت ارضي و استقلال میهن، یک دم آسودن حرام است. حرام! به آذین، در آن شبها بود که در کنار همرزمانش، به صف اوّل آمد تا فریاد آزادی بزند. اما هنوز در گیر و دار ِ ائیدیولوژی اش مانده بود و صد افسوس که عمری را بر سر ِعقیده ای و مرامی نهاد که سودی برایش در بر نداشت جز سرخوردگی و یاس و حرمان و گوشه نشینی و دور از اذهان و افکار عموم بودن و سرنوشتی در کنج خلوت جستن. به آذین در مصاحبه با نازنینم جمشید برزگر، گفته بود: " در اين جمع، هرشب، بارها نام کانون نويسندگان به گوشتان رسيده است. بارها و بارها شنيده ايد که ما خواستار آزادی انديشه بيان، آزادی چاپ و نشر آثار قلمی، آزادی اجتماع و سخن رانی هستيم و اين همه بر مقتضای قانون اساسی ايران و متمّم آن و اعلاميه ء جهانی ِ حقوق بشر است. خواست ما، بازگشت به آزادی است. آزادی غايت مقصود ماست، امروز و هميشه. ما اين آزادی را حق همه می دانيم و برای همه می خواهيم؛ همه، بدون کم ترين استثنا. دوستان! جوانان! ده شب به صورت جمعيّتی که غالبا سر به ده هزار و بيشتر می زد، آمديد و اين جا روی چمن و خاک نمناک، روی آجر و سمنت لبه ء حوض، نشسته و ايستاده، در هوای خنک پاييز و گاه ساعت ها زير باران تند صبر کرديد و گوش به گويندگان داديد. چه شنيديد؟ آزادی و آزادی و آزادی." چه همّت زیبایی بود که برخاست برای باور کردن به رشد و ترقی؛ امّا واحسرتا که خشک مغزان و سنّت باوران خرافی، راه را بر این دگر اندیشان اندیشه ورز بستند و مسیر کار ایشان را با سرخوردگی و حرمان همراه کردند تا ديگر راه گریزی در آن نباشد! یا سرسپردگی و زنّار خدمت بستن و یا آزاد ماندن و تاوان استقلال دادن. به آذین بساط ریا و ثنای حکومت نگشود؛ اما تاوان عقیده و مرام انتخابی اش را داد و تا آخر عمرش نیز گویا به آن پرداختن ملزم است و مجبور و چه حیف که چنین قلم و اندیشه ای در حصار مداری بسته ماند و هرگز نگشود و ویران کرد آن آرزو را که قلم سبکبال باشد و آزاد و دریچه افکار نو به روی جامعه بگشاید! امّا در پاسخ به پرسشگری از روزنامه اي، صادقانه پاسخ گفته بود: " آيا از راهي كه رفته ايد رضايت كامل داريد؟ صريحا بگويم اگر فرصت دوباره اي براي زيستن به شما بدهند باز هم همين راه را در پيش خواهيد گرفت؟ كيست كه از راه رفته اش در زندگي به تمامي خشنود باشد يا نباشد؟ چنين كسي، اگر يافت شود، بايد گفت كه خويشتن را نخواسته است ببيند و كمكي بشناسد. در هستي هر چه هست، چون هست، نمي توانسته و نمي تواند جز آن باشد. هستي، در جنبش و گردش خود كه دائم است، دگرگون مي شود، اما به راهي و جايي كه زماني بوده باز نمي گردد، امكان بازگشت به هيچ رو ندارد. بدين سان، براي هيچ آدمي فرصت دوباره زيستن نيست. چه آنگاه، همه شرايط و احوال گذشته هستي بايد با او از سرگرفته شود و اين محال است. دوست ارجمند، بر من ببخشيد و سراب زندگي دوباره را به رخم نكشيد. پرسشي كه پاسخ نمي تواند داشت از من نكنيد. من جز آنچه بوده ام نمي توانم بود. در هستي، مانندگي هست؛ تكرار نه." در اثر «این بار میهمان ِ این آقایان» ، گفت بعضی از ناگفتنی ها را و در «از هر دری» هم اشاراتی کرد؛ اما غرور قلم و روحیّه ء محافظه کار نگذاشت تا همه آنچه را که دل تنگ این روشنفکر نامدار معاصر می خواهد، بنویسد و باز گوید و افسوس که این مترجم متعهّد به خدمت و روشنگری در آتش آن افکار و ایدئولوژی ِ چپی سوخت و فقط ذکر نام خیرش مانده است و آرزوی سلامت؛ امّا در دیدارمان به او گفتم که چون صدایی از او بر نمی خیزد و فقط در کنج خانه مانده و می نویسد و رمانهایش هنوز از مرز شوروی و روسیه و انقلاب فرانسه عبور نکرده؛ نمی تواند برای من و نسل جوان سخنی داشته باشد. گویی از سخنانم رنجید ! اوّل از آموخته هايم پرسید تا بداند از او جز جان شيفته يا ژان كريستف یا آثار بالزاك، رومن رولان، شولوخوف، فاوست ، شکسپیر و ... چیزی را خوانده ام یا نه. از کارنامه ء درخشانش خبری هست در بین نسل من یا نه . خیلی به قضاوت مردم و مخاطبانش اهمیت می داد. هرچند روحیّهء او برایم آشنا بود، چون با بسیاری از افراد ِ هم دوره ء او که هر کدام به نحوی درگیر و دار گرایشهای فکری او بودند، آشنا بودم. روشنفکری که گویی اندکی آرامش جست و به آن نرسید. به حزب رفت، منشعب شد، به کانون گروید، رها کرد و به ادبیّات پرداخت. انگار که در آن بین، تنها برای او ادبیّات یار غار بود و می توانست دوران پیری و سالخوردگی اش را با آن بگذراند ، نزار و نحیف روی صندلی های رنگ و رو رفته خانه اش با تنها یک دست، نشست و با نگاهی سرد و پر افسوس سخن گفتن آغاز کرد. از چشمان ِ نا مأنوس و غریبش هزار حرف را می شد خواند؛ امّا فقط خیره می شد و با احتیاط حرف می زد و گویی تمایلی به حرف زدن نداشت و یا این که هراس داشت که مبادا سخنی بگوید که جغرافیای کلام را رعایت نکرده باشد و آنگاه گرفتار شود به دغدغه ای نو. امّا جالب بود كه هنوز دم از آزادی و صلح و حقوق انسانی می زد. انگار نه ژست ِ روشنفکری داشت، بلکه خود عین روشنفکر بود و آرمانش آزادی. با زبانی درست و موجّه و آهنگین به فارسی سخن می گفت. مدتها بود كه از کسی چنین ادبیّاتی گفتاری نشنیده بودم؛ اما حرفهایش از تجربه و اندوخته حکایت مي كرد و برایم تازگی و شیرینی داشت. او هم به یاد شیرینی و شور و هیجان دوران جوانی افتاده بود. حرفهایش در روزنامه شرق را به یاد آوردم که گفته بود : " مني كه به سانسور انديشه و گفتار خود تن مي دهم، مني كه به بهانه ترس از يك طرف و قدرت قاهر از طرف ديگر در امور شهر و كشور خود دخالت نمي كنم، رأي نمي دهم، انتخاب نمي كنم و انتخاب نمي شوم، تجاوز را مي بينم و دم نمي زنم، مني كه بايد بروم و در برابر ميزي بنشينم و حساب عقيده خود را و ايمان خود را، حساب دوستي ها و دشمني هاي خود را، حساب ديروز و امروز و فرداي خود را به بيگانه ء سمجي كه نماينده قدرت قاهر روز است پس بدهم، اهانت ببينم و زير ورقه اهانت را به دست خود امضا بكنم، من شايد آزادي را بفهمم ولي جرأت آزادي ندارم. نقصي علتي در شخصّيت انساني من است كه اگر بر آن آگاهم هر چه زودتر بايد به جبران آن برخيزم وگرنه شايسته نام انسان نيستم". گاهی از پیری شکایت داشت، گاهی ازگمگشتگی در راه مقصود؛ اما چه شگفت ذهنیّتی داشت، گویی تقویم بود و همه تاریخها را درست می گفت ! از ادبیّات معاصر زیاد حرف نمی زد؛ امّا بر ادبیّات جدّی و دارای اندیشه و بار معنایی بیشتر تأکید داشت و می گفت که قلم مترجم باید روان و درست و ساده باشد تا همگان بدانند كارش چیست. مترجم را موظّف می دانست تا بخواند و بکاود و بهترین ها را گلچین کند و با صداقت در اختیار مردم بگذارد؛ مطلبی که برایشان مفهوم و معنی ِ درست داشته باشد و به ساختن اندیشه و تفکّرشان کمک کند نه آنکه تفکّر کهنه به خورد ِ مردم بدهد و آنان را در بی فرهنگی نگاه دارد و باید برای رفع درد ِ بیات شده ء فرهنگی در جامعه کار کرد و جلو رفت و به غنای زبان کمک کرد. موقعی که به آذین داشت حرف می زد، احساس می کردم که با نسل من چقدر تفاوت دارد. از چیزهایی سخن می گوید که گویی ما نشنیده ایم و یا جدّی نگرفته ایم. نسل او مانند قاضی، یونسی و ... نقش می ساختند و بر طاقچه کتاب و ادب فارسی بر جای نهاده اند و هیچ گاه از سبک و نثر آنان، بوی کهنگی و ملال و نقصان نمی آید. امّا غم نان و معیشت و یا شاید فساد بازار نشر و مافیای توزیع کتاب در امروز، دامنگیر است و نمی توان رها از هر قید و بندی نشست و تنها نوشت و دیگر شاید این نسل از همّت و اراده ء عمل ِ آن نسل ِ الگو به دور شده است. در این افکار غرق می شدم؛ امّا او هنوز جدّی و رسمی سخن می گفت از هستی و چیستی ِ اندیشه و وظیفه ء مترجم و همّت اجتماع در شنیدن پیام و پژوهش نو ِ او. آنچه می گفت تنها صفتی بود در خور نام و شأن او که به راستی تمام عمرش را بر سر ِ پژوهش نهاد و نوجستن. در حرف زدن آن قدر صریح و صادق بود و شفاف که غش ولاف و گزاف و منظور و مقصودی بر آن متصوّر نبود. گزافه گو و خود محور هم نبود. ساده و آرام و متواضع حرف می زد و نکته ها می گفت. نان هم در کلامش به کسی قرض نمی داد . بعد در پایان سخنانش آنچنان با شور و شوق از نسل جوان سخن می گفت که تو گویی هنوز خودش سري پر ز بزم دارد. برق شوق از چشمان خسته اش پیدا بود و با افسوس می گفت که نسل امروز فقط یک بغل شادی می خواهد و یک مشت آزادی و این دو حق را هم خودشان باید بگیرند و به دست بیاورند. کسی به آنها چنین کمکی نخواهند کرد. انگار می خواست بگوید که امروزه این نسل است که برای آینده تصمیم می گیرد، در معادلات دولت و ملّت به حساب مي آيد، حکومت تضمین آینده، قدرت و مشروعيتّش را بسته به اراده این نسل می بیند که از آنان تفکّر ِ بقا نشأت مي گيرد و برآيند آرا و نظرات اکثريت این نسل جهت و روش حکومت را تعيين می کند. این نسل خود حق راي دارند و براي خود، نظام سياسي دلخواهشان و اجتماع آرمانی شان را تعيين می کنند و دیگر توقّع عقب گرد به سوی استبداد و انحطاط و تحمّل فضای مافیایی و نظامی را داشتن، نوعی بلاهت مسلم است؛ ایجاد اختلال در رشد و ترقی و آزادی یک نسل است؛ مانند دیوار یا مانعی که بخواهد مانع رشد یک نهال بشود؛ خواه نا خواه جز ایجاد نوعی انحراف در مسیر رشد، نمی توان رشد و ترقی را تعطیل کرد. امروزه این نسل با دریایی از مشکلات فرهنگی و اجتماعی، تنها مانده است. از طرفی اقتدار گرایان و قدرت طلبان می خواهند حس و انگیزه فعالیّت و تلاش را در جهت تأمین عدالت اجتماعی و دمکراسی مورد نظر این نسل سرکوب و مهار کنند آن هم با هر حربه ای! این نسل در راه بسط آزادی و ترویج دمکراسی و در جستجوی فضای لیبرال است تا با دنیای امروز در ارتباط و تعامل باشد. جنبش نسل جوان امروز ایران با خرد گرایی و عقل آزاد همراه است و همانا اين موضوع، مورد توجّه سازمان های بین المللی است که این بازیگران اجتماع، آینده را چگونه رقم خواهند زد. شعارهایشان را تحقق می بخشند و مقاومت در برابر حرکت رو به دمکراسی یک نسل غیر ممکن است. امروزه این نسل دین باوری را از خرافات و موهومات تمیز می دهد و استفاده ء حربه ای و ابزاری از دین را نمی پذیرد و مبانی تئوریک را از جهان امروز فرامی گیرد و ایجاد بحران، سانسور و تعطیلی ِ بازار کتاب و نشریّات و بستن راه نفوذ این آگاهی ها، تصوّری غلط و بیهوده است..."

*

افسوس که آن دیدار 2 ساعت بیشتر به طول نکشید. شرح کامل سخنانش را در كتاب «اندیشه در گذار ِ ترجمه» آورده ام. یادش گرامیو راهش پررهرو باد!

وبلاگ قانعي فرد:

http://www.hasbohal.blogspot.com/

----------------------------

ضمیمه 1. بخشی از گفت و شنود ِ به آذین با روزنامه شرق :

خود شما چه تعريفي از ادبيات ايدئولوژيك داريد؟ و آيا هر اثري كه در تاييد يك ايدئولوژي نوشته مي شود شامل اين دسته بندي است؟ آيا با اين گفته كه ادبيات ايدئولوژيك تاريخ مصرف دارد و ماندني نيست موافقيد؟

ايدئولوژي دستگاه سنجيده و نظم انديشگي يافته نگرشي است كلي به جهان و از جمله، به جامعه آدمي. سنجيدگي و نظم يافتگي انديشه در ايدئولوژي آن را در چارچوب بسته اي جاي مي دهد و ميدان ديدش را تا اندازه اي محدود مي كند. ادبيات ايدئولوژيكي هم، به جز بخشي از آن كه به راستي داراي ارزش هنري است، از همين محدود بودن ديد رنج مي برد و چنان كه گفته مي شود «تاريخ مصرف» دارد. اما اين به معناي بيهوده بودن آن نيست. ادبياتي از اين دست مي تواند به وقت خويش بسيار هم برانگيزنده و شورآفرين باشد. نمي توان و نبايد ناچيزش شمرد و از آن روي گرداند. «پاييز برگ ريز» يا «آرش كمانگير» سياوش كسرايي همچنان گيرا و ماندني اند. همچنين «آي گفتي» محمدعلي افراشته و «چهار فصل» او كه به گيلكي است.

در كتاب «از هر دري» با خستگي ها و - حتي گهگاه - ابراز پشيماني هاي مردي باتجربه و ميدان ديده مواجه هستيم. اين خستگي ها از كجا ناشي مي شود؟

بهتر بود مشخص مي كرديد كه نويسنده در چه جاهاي «از هر دري...» از خودخستگي و گاه پشيماني نشان داده است. من به يقين مي دانم كه پشيماني در من نيست. نخواسته ام و نمي خواهم احساسي است بيهوده و سخت آزاردهنده، دست كم در من، نيك و بد و روا و ناروا، آنچه بردست من رفته است و مي رود، از ديرباز دانسته ام كه از آن چاره نبوده است. هر بار هم تاوان آن را داده ام و مي دهم، به سادگي و بي چانه زدن. در جايي هم كه از من در لغزشي تاوان خواسته نشود، مي كوشم دگرباره بر سر چنان لغزشي نروم. اين روش من در زندگي است، از بيست و دو سه سالگي، در پي آزمون هايي كه مي توانست در هم بشكند. با اين همه، روش خود را قاعده اي براي همه نمي دانم. اما خستگي... آري هست. پنهانش نمي كنم و از آن شرمنده نيستم. من هم يكي از مردمم، از آهن و پولادم نساخته اند. تا در توانم هست، تاب مي آورم، پس از آن وامي دهم و به كنج راحت مي روم، درست مانند خود شما.

در مصاحبه اي كه سال گذشته از شما به چاپ رسيد - در فرهنگ توسعه - گفته ايد كه به مطالعات پيرامون اسلام شناسي روي آورده ايد - به خصوص در زمان زندان - ممكن است در اين باره توضيحات بيشتري برايمان ارائه دهيد؟

اسلام، در وجود يك ميليارد و باز بيشتر مسلمان در سراسر جهان، واقعيتي است مهم و اثرگذار. نمي توان بر آن چشم بست. به دوستي يا به دشمني، اسلام را بايد شناخت، به راه و روش تاريخي پيشرفت برق آسايش در آغاز پي برد. ديروز و امروزش را سنجيد، سادگي و صلابت ايمان وحدت آفرينش را دريافت و ديد كه فرد مسلمان چگونه از رويدادهاي صدر اسلام الگو مي گيرد و آرزوي تكرار آن را در سر مي پروراند و نتيجه گرفت كه از به هم پيوستن و در تلاش افتادن اين آرزوها كه امروز پراكنده اند چه نيروي سهمگيني مي تواند پديد آيد. اين نكته را سده هاست كه دشمنان دريافته اند و سياست خدعه گر و تجاوز كار خود را برپايه آن بنياد نهاده اند. غافل نمي توان بود. اعتراف مي كنم كه دعوي اسلام شناسي را من مسلمان زاده به هيچ رو ندارم. كار، تخصصي است. با اين همه، من گام هاي كوچكي در اين راه برداشته ام كه مي دانم هيچ كافي نيست. ديگر وقتي برايم نمانده است. بر جوانترهاست كه برجنبه هاي قوت ضعف امروز جهان اسلام آگاه شوند. هزار و چند صد سال است كه ايران در رگ و ريشه تاريخ و فرهنگ و ساختار اقتصادي خود با اسلام پيوند دارد، با آن گره خورده است. جدا گرفتن و جدا خواستن اين دو از هم شكست را و نه تنها شكست، بل فروپاشي ايران را، در پي مي آورد. براي دوام و بقاي اين مجموعه شگرف نژادها، زبان ها، آيين ها كه ايران نام دارد، بايد با اسلام كنار آمد و با آن نيرومند و پايدار ماند. چاره نيست.

* * *

ضمیمه 2. : سخنرانی به آذین در دو بخش كه در 30/ 8 /47 و 5//10/ 47 در كانون نويسندگان ايراد شده است

دوستان!

آنچه اززبان من می‌شنويد مطمئنم، هيچ تازگی ندارد همه را شنيده ايد و مكررشنيده ايد. گفته ايد و مكرر گفته ايد. اين است كه گمان نمی‌كنم اشتباه باشد اگر ادعا كنم كه آنچه می‌گويم زمينه انديشه مشترك تك تك ماست و حرف درست همين جاست هر كدام مان در تنهايی و جداماندگی كم و بيش قهری مان به چيزهايی از آنچه من به عبارت می‌آورم انديشيدايم . ولی انديشه تا زمانی كه با واقعيت زندگی، گروه يا اجتماع پيوند نخورده است گياهی بی‌ريشه است، زندگی ندارد، نيرو نيست و اميد و انگيزه من در اين گفته‌ها تنها همين است كه انديشه‌های احيانا ترس خورده‌ای كه در خلوت ضميرمان انبار كرده ايم رنگ آفتاب ببيند و در زمين وجدان جمع افشانده شود، ريشه بدواند ، برويد، ببالد و بار يقين و ايمان بدهد. يقين و ايمانی كه می‌گويند كوه را از جا می‌كند. موضوع گفتارمان نويسنده و آزادی يا در چار چوب كلی از هنرمند و آزادی است؛ و من اينجا از يقين و ايمان حرف می‌زنم و انديشه را نيرو می‌خواهم. آيا بيراهه می‌روم؟ به گمان خودم كه نه. ببينيم آزادی چيست ؟ تعريف حقوقی آزادی را به اهل فن وا می‌گذارم. اما از نظر من آزادی رفتار در راستای نظمی است كه شناخته ايم و پذيرفته ايم . شناختن يك شرط است. پذيرفتن شرط ديگر. برای تحقق آزادی اين هر دو شرط به يك اندازه لازم است هيچ يك بی‌ديگری تمام نيست. اگر تنها شناختن باشد، شخص در پايگاه ناظر بي طرف در حد يك آزمايشگر می‌ماند. اما در جريان زنده نظم مشاركت ندارد، با آن زندگی نمی‌كند، چنين كسی فارغ و بر كنار است، نه آزاد يا غير آن . از اين گذشته، هستند كسانی كه برای زيستن و دوام آوردن نا گريز از تحمل ظواهر نظمی هستند كه شناخته اند و نپذيرفته اند. در دل منكر و مخالف آنند، اما صدا به اعتراض بر نمی‌آورند. در اين دوگانگی زندگی می‌كنند، احتياط كارند، تقيّه كارند و... بگذريم از سوی ديگر اگر تنها پذيرفتن باشد، بی‌شناختن، اين ديگر تسليم گوسفندوار است و آزادی نيست، جبرو زور و اكراه است و آزادی نيست، مثله كردن آدمی است و آزادی نيست. در يك اطاق در بسته كه كليدش به دست خود ماست، احساس آزاد بودن را هيچوقت از دست نمی‌دهيم، ولی در يك بيابان ناشناخته، با همه پهناوری و بيكرانگی آن خود را زندانی می‌بينيم: مثال نيمه تاريخی و نيمه افسانه‌ای آن قوم موسی كه چهل سال زندانی بيابان بودند. مرزهای زندگی گروه جابجا می‌شود، پس و پيش می‌رود، ديوارها فرو می‌ريزد ، ديوارها و مرزهای تازه‌ای سر بر می‌آورد، و همراه آن چهره اجتماعات آدمی و چهره خود آدمی دگرگون می‌شود. تأكيد روی اكثريت فعّال وانديشمندان مردم ازآن روست كه امكان دارد در داخل اجتماع گروهی اندك با تكيه به قدرت متمركز خويش خواه سلاح باشد درميان مردمی بی‌سلاح ، خواه ثروت باشد درميان توده‌ای بی‌چيز و نيازمند و خواه برتری دانش و فن و نبوغ اداری باشد درميان توده‌ای كه به عمد در نادانی و عقب ماندگی نگه داشته شده اند و از دخالت در اداره اموراجتماعی كنار زده شده اند. باری، تأكيد روی اكثريت فعّال و انديشمند مردم از آن روست كه امكان دارد گروهی اندك با تكيه به قدرت متمركزخويش نظمی برقرار كند كه خود در آن تصوّر آزادی داشته باشد، اما اين آزادی با بندگی اكثريت مردم ملازم باشد و شك نيست كار چنين تضادی خواه نا خواه به بحران می‌كشد. نيروهای در بند مانده دير يا زود رها می‌شوند و پايه‌های چنان نظمی را فروميريزند. تاريخ موارد فراوانی از اين گونه نشان می‌دهد و خود مانيز هم امروز شاهد آن در گوشه و كنار جهان هستيم . تجاوزهائی كه به آزادی و حقوق مدنی مرد در ايران می‌شود، زن نيز به همان اندازه و شايد بيشتر در معرض همان تجاوزهاست. منی كه به سانسور انديشه و گفتار خود تن می‌دهم، منی كه به بهانه ترس از يك طرف و قدرت قاهر از طرف ديگر در امور شهر و كشور خود دخالت نمی‌كنم، رأی نمی‌دهم، انتخاب نمی‌كنم و انتخاب نمی‌شوم، تجاوز را می‌بينم و دم نمی‌زنم، منی كه بايد بروم و در برابر ميزی بنشينم و حساب عقيده ء خود را و ايمان خود را، حساب دوستی‌ها و دشمنی‌های خود را، حساب ديروز و امروز و فردای خود را به بيگانه ء سمجی كه نماينده قدرت قاهرروز است پس بدهم، اهانت ببينم و زير ورقه اهانت را به دست خود امضا بكنم، من شايد آزادی را بفهمم ولی جرات آزادی ندارم. نقصی، علتی در شخصيت انسانی من است كه اگر برآن آگاهم هر چه زود تر بايد به جبران آن برخيزم و گرنه شايسته نام انسان نيستم. مسئله آزادی باز يك روی ديگر دارد و آن اين كه بايد آزادی جرأت خود را داشت و اين جا روی سخن با پيشروترين، دليرترين و آگاه ترين عناصر جامعه است كه من هنرمند واقعی، هنرمند جوينده راهگشا را دراين شمار مي گذارم. . اما از آن جا كه هيچ نظمی ساكن نيست، آزادی نيز نمی‌تواند در يك مرحله ساكن بماند. دوام آزادی بسته بدان است كه ميان اراده فرد و نظم اجتماع تعادل و تأثير متقابل پيوسته بر قرار باشد و ما اجتماعی را آزاد می‌گوييم كه در آن چنين تعادل و تأثير متقابلی ميان اراده ء اكثريت افراد مردم و نظم اجتماع در كار باشد. هنرمند هميشه خبراز چيزی می‌دهد كه يا براو گذشته است، يا آن كه او خود بر آن گذر داشته. روشن تر بگويم، هنرمند يا از حادثه‌ای در بيرون خبر می‌دهد يا از آزمونی كه بيشتر رو به درون دارد. پس هنر باز گفت حادثه و آزمون است به ياری سخن، رنگ و شكل صوت و نوا، حركت ماده صورت پذير، يا تركيبی از برخی ازاين مواد و حتی همه شان، مثلا در سينما. اما اگر هنر باز گفت حادثه و آزمون است هر بازگفتی البته هنر نيست آنچه گزارش هنری را از غير آن متمايز می‌دارد توانايی هنرمند است در بهم زدن رشته توالی زمانی و مكانی اجزاء حادثه يا آزمون، در حذف برخی از اين اجزاء و تأكيد روی برخی ديگر، درانتقال مايه‌ها از سايه به روشن، ازقوت به ضعف يا عكس آن. در فراهم آوردن و پيوند دادن اجزاي چند حادثه از چند جا و تركيب آنها با يكديگر و سرانجام آن خاصّيت زندگی كه اين همه دستكاری و تبديل و جعل را در آخرين پرداخت ضروری تر و باور داشتنی تر از خود حادثه يا آزمون می‌كند. هنر گزارشی خام و بی‌چهره نيست. پيامی است خواستار پذيرش و باور داشت و از اين جا است كه هن، هر قدر هم درون نگر و فردی باشد، باز رو به بيرون دارد. ديد و دريافت فرد، به ضرورت در جستجوی آن است كه ازمجرای هنر در زمينه ء ديد و دريافت همگان نشانده شود. دراين مرحله است كه هنر در وجود اثر هنری همچون آيينه در برابر واقعيّت می‌نشيند و صرف اين همنشينی هر كسی را به سنجش و نتيجه گيری فرا می‌خواند و همين خود معنای اجتماعی اثر هنری و راستای تأثير آنرا مشخّص می‌گرداند. زندگی ورشد و شكوفايی هنر در پيوند است با واقعيّت، به هرعنوان كه بگيريم. اجتماع و نيروهايی كه درآن در كارند برهنر حاكمند. چهره‌های متفاوت هنر و جبهه گيری هايی كه در آن به چشم می‌خورد، نمودارخواست و تاثير وكنش و واكنش اين نيروهاست. در كشاكش نيروهای اجتماع است كه هنر موضوع خود را می‌جويد و در بيان می‌آورد، اين را نفی و آنرا اثبات می‌كند، به اين می‌پيوندد واز آن می‌بُرد، زندگی بخش اين و مرگ انديش آن می‌شود. ضرورت چنين كشاكشی در وجود خود اجتماع است كه تضادّ را در خود دارد، درخود می‌پروراند و در جريان برخورد تضادّها دگرگون می‌شود و تكامل می‌يابد. از اين كشاكش هيچكس و هيچ چيز بر كنار نيست، از جمله هنرمند و هنر. ولی ضرورت چيزی است و آگاهی بر ضرورت چيز ديگر. هنرمند در عرصه ء درگيری تضادّ اجتماع، تضادّ ميان كهنه و نو، حقّ و باطل و زندگی و مرگ، كار می‌كند و حاصل كارش – هنر- معنی اجتماع دارد. امّا چه بسا كه خود او بر اين معنی آگاهی نداشته باشد. اين آگاه نبودن يا احيانا به روی خود نياوردن، هيچ تغييری نه در معنی هنر ميدهد و نه در جايی كه هنرمند اشغال كرده است. معنای هنر را، همان راستای تأثير اجتماعی آن معين می‌كند و جای هنرمند را پيوند‌های مادی و معنويش با اين يا آن گروه از نيروهای اجتماع. گفتم كه هنر باز آفرينی واقعيّت است و گفتم كه در آن ناگزيری و ضرورت است. امّا ضرورتی كه در بازآفرينی ِ هنری است و از خود ِ هستی هنرمند و پيوند ناگسستنی اش با واقعيّت بر می‌جوشد با اجباری كه به دستاويز اين يا آن اصل حاكميّت فرد يا گروه ممكن است از بيرون بر هنرمند وارد آيد از بيخ وبن مباينت دارد. يكی قانون رشد و گسترش واقعيّت است و ديگری فرمان هوس فرد با منافع و اغراض گروه حاكم و اين جاست كه مسئله ء آزادی برای هنرمند مطرح می‌شود و به علت خصلت اجتماعی هنر، آزادی هنرمند خواه نا خواه به آزادی‌های فردی كشيده می‌شود و مسئله به مقياس سراسر اجتماع گسترش می‌يابد. در هر دوران معيّن البته، هنرمندانی هستند كه درمسير نظم جای دارند و با آن در پيوندی مادّی و معنوی جوش خورده اند. اينان در هنر، نمايندگان و مدافعان ضابطه‌های مستقرّ نظم اند و تصويری تأييد آميز و احيانا بزك شده، تصويری كم و بيش ثابت و مدّعی جاودانگی از آن به دست می‌دهند و شك نيست كه فرد يا گروه حاكم اينان را بدرستی پايگاه حكومت خود می‌شمارد و نيازی ندارد كه با آنان به زبان زور و تحكيم سخن بگويد. برعكس، خرمن امتيازات و افتحارات را سخاوتمندانه در پايشان می‌ريزد. برای اين دسته از هنرمندان آزادی در عمل حاصل است، چه اراده شان در تعارض و تناقض آشكار با مسير نظم نيست. در دورانی كه اكثريت انديشمند و فعّال مردم با نظم مستقر، به هر عنوانی سازگاری نداشته، اراده اش با آن در تعارض و تناقض باشد و به اين به تعارض و تناقض امكان حل شدن از راه تأثير متقابل در تعادلی زنده و پويا داده نشود، چنان كه در پيش هم گفتم، دراين صورت آزادی نيست. در چنين احوالی، فرد يا گروه حاكم در بر خورد با هر معترض، خاصّه اگر هنرمند باشد، به يك دست پول و مقام و كامرانی و شهرت زودرس می‌افشاند و به دست ديگر شلاق محدوديت و فشار و ستم. آن چيزی را كه هدف اعتراض است در پرده قدس می‌پوشاند، انواع محرّمات پديد می‌آورد تا آزادی را در بند كشد. ولی آزادی ضرورت است، ضرورت موجود بالنده‌ای كه ناچار نفس به گنجايش سينه می‌كشد و در اين جا سخن از موجودی به عظمت و نيرومندی يك اجتماع می‌رود. ضرورت آزادی در هنرمند با شدت و عمقی بيشتر از هر كس در كاراست، چه كمال هنر در آزادی بيان هنری است. هر چيزكه اين آزادی را محدود كند، اگربه جبرو اكراه باشد هنر را مُثله می‌كند و رشد آنرا به خطر می‌افكند و اگراختياری باشد هنر را از صداقت دور می‌دارد. برای هنرمند آزادی بيان هنری مرز زندگی است؛ اما برای قدرتی كه با آزادی سر ناسازگاری دارد مرز بد گمانی است و قدرت بد گمان هميشه نابردبار و تنگ افق و تجاوز پيشه بوده است، در تمام طول تاريخ . ازاين جاست كشمكش تقريبا مداومی كه اصيل ترين وارزشمند ترين هنرمندان-- آنان كه دورتر و عميق تر رفته اند وبه يك عنوان، خبر ازناديده‌ها داده اند-- با قدرتهای نا بردبار از حكومتها گرفته تا سازمانهای فرتوت اجتماعی داشته اند. اينان با همه بازخواستها و فشارها و تكفيرها و آنجا كه چاره نبوده با تحمل شكنجه ها، آزادی بيان هنری را كه جوهر نبوغ هنرمند است حفظ كرده اند و با نمونه پايداری خويش اميد به آزادی و ضرورت پاسداری از آنرا در دلها زنده نگاه داشته اند. بايد تأكيد ورزيد كه آزادی بيان هنری از مجموعه آزادی‌های فردی و اجتماعی جدا نيست. هر تجاوزی كه به آزادی‌های متعارفی صورت گيرد تجاوز به آزادی بيان هنری را نيز در پی دارد واين تجاوز، آشكار باشد يا در پرده، هنر را محدود می‌كند و به خدمت منافع و اغراضی كه با آن بيگانه است در می‌آورد. امّا هنرمند راستين تن به عجزمجاز و غيرمجاز نمی‌دهد و جز به ضرورت بيان هنری خويش كه از آن تعبير به الهام ميشود، به هيچ ضرورت تصنعی و فرمايشی گردن نمی‌نهد. در مبارزه‌ای كه هنرمند برای تامين آزادی بيان هنری خود در پيش دارد، طبيعی است كه رو به مردم كند و از مردم نيرو و توان بگيرد. هنرمند چشم و زبان ِ مردم است و مردم دست و بازوی ِ هنرمند و راه ِ هردو يكی است: راه ِ آزادی !

posted by Jalil Doostkhah @ 8:55 PM

Dear Dr. Doostkhah


We are all shocked and grieved by the news of Professor Mary Boyce's passing. It is a great loss to Iranian Studies. Please find attached what we have immediately put in our website
http://www.iranica.com/newsite/home/index.isc



Sincerely


Ehsan Yarshater




OBITUARY MARY BOYCE It is with deep regret that we announce the passing of Dr. MaryBoyce, Professor Emeriti of Iranian Studies at the School of Oriental and African Studies, on April 4, 2006 in London. She was one of the foremost authorities on Zoroastrianism and afrequent contributor to the Encyclopaedia Iranica.
Prof. Boyce was elected to the International Advisory Board of the Encyclopaedia in 1997, succeeding Sir Harold Bailey as the U.K. representative. She also served as the Encyclopaedia's Consulting Editor for Iranian religions from 1982-97. She received her BA in 1943 (1st class with distinction in archeology), her MA in 1945, and a Ph.D. in 1952 in Oriental Studies from Cambridge University. She taught Iranian Studies at the School of Oriental and African Studies from 1947-90. She served as secretary and treasurer of Corpus Inscriptionum Iranicarum from 1955-70, was a member of the Council of the Royal Asiatic Society from 1956-60 and 1965-68, and member of the Editorial Board of Asia Major from 1962-76. In 1972 she was awarded the Burton Gold Medal for her work among the Zoroastrians of Iran in 1963-64. She delivered the Ratanbai Katrak lectures in Oxfordin 1975 and was a Visiting Patten Professor at the University of Indianain 1977. She was elected an Honorary Member of the American Oriental Society in 1976 and a foreign member of the Royal Danish Academy of Sciences and Letters in 1978. In 1985 she was awarded the Sir Percy Sykes Memorial Medal of the Royal Society of Asian Affairs. Professor Boyce has published numerous works, including: The Manichaean hymn-cycles in Parthian (1954); The Letter of Tansar (tr.; 1968); A Persian Stronghold of Zoroastrianism (1977); A History of Zoroastrianism(3 vols. 1975-91, vol. 3 with Frantz Grenet); and Zoroastrianism, Their Religious Beliefs and Practices (1977, 1984). She also delivered the fourth Columbia Lecture Series on Iranian Studies, published as Zoroastrianism, Its Antiquity and Constant Vigor (1992)

posted by Jalil Doostkhah @ 6:44 PM